Hâkim-Savcı Borçlar Hukuku Satış Sözleşmesi Konu Anlatımı

Satış sözleşmesi, özel borç ilişkileri içinde en temel karşılıklı borç doğuran sözleşmelerden biridir.

Tanımı iki ana edim üzerine kurulur: satıcı satılanın zilyetlik ve mülkiyetini alıcıya devretmeyi, alıcı da bunun karşılığında bir bedel ödemeyi üstlenir.

Bu yapı satışın yalnız teslimden ibaret olmadığını gösterir.

Satıcının borcu mülkiyetin geçirilmesi amacına yöneliktir; alıcının borcu ise satış bedelini ödeme ve kendisine sunulan satılanı devralmadır.

Bedel durum ve koşullara göre belirlenebiliyorsa kararlaştırılmış bedel gibi kabul edilir.

Dolayısıyla taraflar bedeli mutlaka rakamsal olarak baştan göstermemiş olsa bile, belirlenebilirlik satışın ayakta kalmasını sağlayabilir.

Satışta ifa dengesi önemlidir.

Sözleşme veya âdet aksini göstermedikçe satıcı ve alıcı borçlarını aynı anda ifa etmekle yükümlüdür.

Bu kural, karşılıklı borç yükleyen sözleşmelerde edimler arasındaki değişim dengesini korur.

Alıcı bedeli ödemeden satılanı istemek, satıcı da satılanı devretmeden bedeli talep etmek konusunda sınırsız serbestliğe sahip değildir.

Elbette taraflar vadeli satış, peşin ödeme, teslimden sonra ödeme veya başka bir ifa sırası belirleyebilir.

Genel kural, böyle bir özel düzen yoksa eş zamanlı ifadır.

Yarar ve hasarın kime ait olduğu, satışın en önemli risk sorunlarından biridir.

Kanundan, durumun gereğinden veya sözleşmedeki özel koşullardan doğan ayrık hâller dışında, taşınır satışlarında yarar ve hasar zilyetliğin devrine kadar satıcıya aittir.

Taşınmaz satışlarında ise tescile kadar satıcı üzerinde kalır.

Bu, satılan şeyin teslim veya tescil öncesi değer artışı ya da zarar görmesi bakımından riskin kimin alanında bulunduğunu belirler.

Taşınırda alıcı zilyetliği devralmada temerrüde düşerse, zilyetlik devredilmiş gibi yarar ve hasar alıcıya geçer.

Satıcı alıcının isteğiyle satılanı ifa yerinden başka yere gönderirse, yarar ve hasar taşıyıcıya teslim anında alıcıya geçer.

Taşınır satışında satıcının temel borcu, satılanın mülkiyetini geçirmek amacıyla zilyetliği alıcıya devretmektir.

Aksi sözleşme veya âdet yoksa ölçme ve tartma gibi devir giderleri satıcıya, satılanı devralmak için yapılan giderler ve ifa yerinden başka yere taşıma giderleri alıcıya aittir.

Satıcının temerrüdünde genel borçlu temerrüdü hükümleri uygulanır.

Ancak zilyetliğin devri için belirli süre konulmuş ticari satışta satıcı temerrüde düşerse, alıcının devir isteminden vazgeçip ifa etmeme zararını istediği kabul edilir.

Alıcı yine devri istiyorsa, belirlenen sürenin bitiminde bunu satıcıya hemen bildirmelidir.

Satıcı ifa etmezse alıcı, satış bedeli ile yerine satın aldığı mal için dürüstlük kurallarına uygun ödediği bedel arasındaki farkı zarar olarak isteyebilir; piyasa fiyatı bulunan mallarda ikame satın alma yapmadan da fiyat farkı esas alınabilir.

Satıcının zapttan sorumluluğu, satış sözleşmesinin kurulması sırasında var olan bir hak nedeniyle satılanın tamamen veya kısmen üçüncü kişi tarafından alıcının elinden alınması hâlinde doğar.

Alıcı bu tehlikeyi sözleşme kurulurken biliyorsa satıcı ayrıca üstlenmedikçe sorumlu olmaz.

Satıcı üçüncü kişinin hakkını gizlemişse, sorumluluğu kaldıran veya sınırlayan anlaşma kesin hükümsüzdür.

Alıcı dava tehlikesiyle karşılaşırsa satıcıya bildirim yapmalı; satıcı da koşullara göre davaya katılmalı veya savunmayı üstlenmelidir.

Tam zapt hâlinde satış sözleşmesi kendiliğinden sona ermiş sayılır ve alıcı bedelin faiziyle iadesi, giderler ve doğrudan zararlar gibi istemlerde bulunabilir.

Kısmi zapt hâlinde kural zarar giderimidir; ancak alıcının bu durumu bilseydi satışı yapmayacağı anlaşılıyorsa sözleşmenin sona ermesine karar verilmesi istenebilir.

Ayıptan sorumluluk, satılanın bildirilen nitelikleri taşımaması veya değerini, kullanım amacını ya da beklenen faydayı azaltan maddi, hukuki veya ekonomik eksiklikler içermesiyle ilgilidir.

Satıcı ayıpları bilmese bile sorumlu olabilir.

Buna karşılık alıcının sözleşme kurulurken bildiği ayıplardan satıcı sorumlu değildir; alıcının olağan gözden geçirmeyle görebileceği ayıplarda ise satıcı ancak ayıbın bulunmadığını ayrıca üstlenmişse sorumlu olur.

Alıcı devraldığı satılanı olağan akışta imkân bulur bulmaz gözden geçirmeli ve sorumluluk gerektiren ayıp görürse uygun sürede bildirmelidir.

Bildirim ihmal edilirse satılan kabul edilmiş sayılır; olağan incelemeyle anlaşılamayan ayıplar sonradan ortaya çıkarsa hemen bildirilmelidir.

Satıcı ayıptan sorumluysa alıcının seçimlik hakları vardır.

Alıcı satılanı geri vermeye hazır olduğunu bildirerek sözleşmeden dönebilir, satılanı alıkoyup ayıp oranında bedel indirimi isteyebilir, aşırı masraf gerektirmiyorsa ücretsiz onarım talep edebilir veya imkân varsa ayıpsız benzeriyle değiştirilmesini isteyebilir.

Genel hükümlere göre tazminat hakkı saklıdır.

Satıcı aynı malın ayıpsız benzerini hemen verip alıcının zararını gidererek seçimlik hakların kullanılmasını önleyebilir.

Dönme hakkı kullanıldığında hâkim, durum bunu haklı göstermiyorsa onarım veya bedel indirimiyle yetinebilir.

Ayıptan doğan davalar, satıcı daha uzun süre üstlenmemişse, satılan alıcıya devredildikten iki yıl sonra zamanaşımına uğrar; ağır kusurlu satıcı bu süreden yararlanamaz.

Alıcının borçları da satışın karşı edim yönünü tamamlar.

Alıcı kararlaştırılan biçimde bedeli ödemeli ve kendisine sunulan satılanı devralmalıdır.

Aksi yerel âdet veya anlaşma yoksa satılanın hemen devralınması gerekir.