Hâkim-Savcı Borçlar Hukuku Şekil Konu Anlatımı

Sözleşmelerde şekil, irade açıklamasının hangi biçimde yapılması gerektiğini ifade eder.

Borçlar Kanunu başlangıç noktasını şekil serbestisi olarak kurar: sözleşmelerin geçerliliği, kanunda aksi öngörülmedikçe hiçbir şekle bağlı değildir.

Bu kural, tarafların hukuki ilişkiyi hayatın olağan akışına uygun, hızlı ve esnek biçimde kurabilmesini sağlar.

Bir sözleşmenin geçerli olabilmesi için mutlaka yazılı belgeye, imzaya veya resmi işlem biçimine ihtiyaç yoktur; açık veya örtülü irade açıklamaları yeterli olabilir.

Ancak bu serbesti, kanunun belirli sözleşmeler için şekil şartı öngördüğü durumlarda geri çekilir.

Kanunda sözleşmeler için öngörülen şekil, kural olarak geçerlilik şeklidir; bu şekle uyulmadan kurulan sözleşmeler hüküm doğurmaz.

Bu sonuç, şeklin yalnızca ispat kolaylığı değil, sözleşmenin hukuki varlığı bakımından kurucu bir şart olabileceğini gösterir.

Geçerlilik şekli, taraf iradesinin varlığına rağmen sözleşmenin sonuç doğurmasını engelleyebilir.

Taraflar esaslı noktalarda anlaşmış, edimleri belirlemiş ve sözleşmeyi gerçekten yapmak istemiş olabilir; fakat kanunun aradığı şekle uyulmamışsa sözleşme hüküm doğurmaz.

Bu nedenle şekil kuralları, sözleşmenin kurulmasında irade ile hukuk düzeninin belirlediği biçim şartı arasındaki ilişkiyi ortaya koyar.

Şekil şartının amacı, tarafları düşünmeye sevk etmek, işlemin ciddiyetini sağlamak, bazı ilişkilerde tarafları veya üçüncü kişileri korumak ve uyuşmazlık hâlinde açıklığın oluşmasına hizmet etmek olabilir.

Kanun metni bu amaçları tek tek saymaz; fakat şekle uyulmamasına bağlanan hüküm doğurmama sonucu, şeklin borçlar hukukunda ne kadar güçlü bir geçerlilik eşiği olabileceğini açıkça gösterir.

Yazılı şekil bakımından ilk önemli kural kapsamla ilgilidir.

Kanun bir sözleşmenin yazılı yapılmasını arıyorsa, o sözleşmenin içeriğini değiştiren anlaşmalar da aynı yazılı biçime bağlıdır.

Çünkü şekil şartı yalnızca ilk kuruluş anını değil, sözleşmenin içeriğini değiştiren sonraki irade açıklamalarını da kapsar.

Bunun istisnası, sözleşme metniyle çelişmeyen tamamlayıcı yan hükümlerdir; bu tür yan hükümler yazılı şekil zorunluluğunun dışında bırakılmıştır.

Aynı kural, yazılı şekil dışındaki geçerlilik şekilleri için de uygulanır.

Böylece kanun, şekil şartının dolanılmasını engeller: taraflar şekle bağlı bir sözleşmeyi sözlü değişikliklerle esaslı biçimde dönüştüremez.

Yazılı şeklin temel unsuru, borç altına girenlerin imzalarının bulunmasıdır.

İmza, borç altına giren kişinin irade açıklamasını kendisine bağlayan işarettir.

Kanunda aksi öngörülmedikçe imzalı bir mektup, asılları borç altına girenlerce imzalanmış telgraf, teyit edilmiş olmak kaydıyla faks veya benzeri iletişim araçları ya da güvenli elektronik imzayla gönderilip saklanabilen metinler yazılı şekil yerine geçebilir.

Bu düzenleme, yazılı şeklin yalnızca klasik kâğıt belgeye indirgenmediğini, fakat irade açıklamasının borç altına girene bağlanmasını ve saklanabilir olmasını aradığını gösterir.

Güvenli elektronik imzanın el yazısıyla atılmış imzanın bütün hukuki sonuçlarını doğurması da aynı anlayışın modern görünümüdür.

İmzanın nasıl atılacağı ayrıca düzenlenmiştir.

Kural olarak imza, borç altına girenin el yazısıyla atılmalıdır.

El yazısı dışındaki araçla imza ancak örf ve âdetçe kabul edilen durumlarda ve özellikle çok sayıda çıkarılan kıymetli evrakın imzalanmasında yeterli sayılır.

Görme engellilerin talepleri hâlinde imzalarında şahit aranır; aksi takdirde imzalarını el yazısıyla atmaları yeterlidir.

İmza atamayanlar ise imza yerine usulüne göre onaylanmış olmak şartıyla parmak izi, el ile yapılmış bir işaret veya mühür kullanabilirler.

Kambiyo senetlerine ilişkin hükümler saklıdır.

Bu kurallar, şeklin katı bir biçimcilik olmaktan ziyade irade açıklamasını güvenilir biçimde kişiye bağlama işlevini yerine getirdiğini gösterir.

Şekil yalnızca kanundan değil, tarafların iradesinden de doğabilir.

Kanunun serbest bıraktığı bir sözleşme için taraflar kendi aralarında belirli bir biçim şartı koymuşlarsa, bu biçime uyulmadan yapılan işlem taraflar bakımından bağlayıcı sonuç doğurmaz.

Buna iradi şekil denir.

Taraflar, kanunun serbest bıraktığı bir alanda kendi aralarında şekli bir geçerlilik şartı hâline getirebilirler.

Herhangi bir belirleme olmaksızın sadece yazılı şekil kararlaştırılmışsa, yasal yazılı şekle ilişkin hükümler uygulanır.

Bu sonuç, tarafların yazılılık istemini belirsiz bırakması hâlinde kanunun yazılı şekil kurallarını tamamlayıcı ölçüt olarak kullandığını gösterir.

Şekil kurallarının önsözleşme üzerindeki etkisi de aynı mantığı izler.

Bir sözleşmenin ileride kurulmasına ilişkin sözleşmeler geçerlidir; fakat kanunlarda öngörülen istisnalar dışında önsözleşmenin geçerliliği, ileride kurulacak sözleşmenin şekline bağlıdır.

Böylece taraflar şekle bağlı bir sözleşmeyi kurma borcunu, şekilsiz bir ön anlaşmayla güvenceye alamaz.

Şekil şartı, nihai sözleşmenin etrafından dolaşılmasını önleyecek biçimde hazırlık ilişkisine de yansır.

Şekil kuralları sözleşmeden doğan borçlarda iki farklı denge kurar.

Bir yandan şekil serbestisi, tarafların günlük ve ticari hayatın akışı içinde borç ilişkilerini gereksiz biçim yükleri olmadan kurmasını sağlar.