Hâkim-Savcı Borçlar Hukuku Ödünç Sözleşmeleri Konu Anlatımı

TBK ödünç sözleşmelerini tek bir kalıp içinde değil, ödünç konusunun geri verilme biçimine göre iki temel sözleşme olarak düzenler.

Kullanım ödüncü, ödünç verilen şeyin aynen geri verilmesini esas alır.

Tüketim ödüncü ise para veya tüketilebilen şeylerde, alınanın aynı nitelik ve miktarda mislen geri verilmesine dayanır.

Bu ayrım yalnızca teknik bir isim farklılığı değildir; taraf borçlarını, hasar ve gider ilişkisini, faiz rejimini ve sona erme anını doğrudan etkiler.

Kullanım ödüncünde merkez, karşılıksız kullanım iznidir.

Tüketim ödüncünde ise ödünç alanın mülkiyetinde tüketilebilecek bir değer devredilir ve geri verme borcu aynı şeyin kendisine değil, aynı tür ve miktardaki değere yönelir.

Kullanım ödüncü sözleşmesinde ödünç veren, bir şeyin karşılıksız olarak kullanılmasını ödünç alana bırakır; ödünç alan da kullandıktan sonra o şeyi geri vermeyi üstlenir.

Karşılıksızlık bu sözleşmenin ayırt edici yönüdür.

Ödünç alanın kullanım hakkı sınırsız değildir.

Sözleşmede nasıl kullanılacağı kararlaştırılmışsa bu sınır geçerlidir; hüküm yoksa şeyin niteliği veya özgülendiği amaç belirleyici olur.

Ödünç alan, ödünç konusunu başkasına kullandıramaz.

Bu sınırlara aykırılık, sorumluluğu ağırlaştırır; çünkü ödünç alan, aykırı kullanımdan sonra beklenmedik hâlden doğan zararlardan da sorumlu olur.

Ancak kurala uygun davransaydı bile zararın doğacağını ispat ederse bu ağır sonuçtan kurtulabilir.

Giderler bakımından kullanım ödüncü, şeyden yararlanan kişinin olağan bakım ve koruma yükünü taşımasını öngörür.

Ödünç alan, ödünç konusunun olağan bakım ve koruma giderlerini karşılar.

Buna karşılık ödünç verenin yararına zorunlu hâle gelen olağanüstü giderlerin ödenmesini isteyebilir.

Bir şeyi birlikte ödünç alanlar müteselsilen sorumlu tutulur.

Böylece ödünç veren, ödünç konusunun korunması ve geri verilmesi bakımından her birlikte ödünç alana başvurabilen güçlü bir konuma alınır; ödünç alanlar arasındaki iç ilişki ise bu dış sorumluluğu ortadan kaldırmaz.

Kullanım ödüncünün sona ermesi, kullanım amacının belirli olup olmamasına göre değişir.

Kullanma için süre öngörülmemişse, ödünç alanın sözleşmeye uygun kullanımı tamamlamasıyla veya kullanabilecek kadar zamanın geçmesiyle sözleşme sona erer.

Fakat ödünç alan sözleşmeye aykırı kullanır, şeyi bozar, başkasına kullandırır veya önceden bilinmeyen bir durum nedeniyle ödünç verenin ivedi gereksinimi ortaya çıkarsa ödünç veren şeyi daha önce geri isteyebilir.

Amaç ve süre belirlenmeden verilen ödünçte ise ödünç veren dilediği zaman geri isteme hakkına sahiptir.

Ödünç alanın ölümü de kullanım ödüncünü kendiliğinden sona erdirir; bu kural, sözleşmenin kişisel güven ilişkisine dayanan yönünü gösterir.

Tüketim ödüncü, kullanım ödüncünden özellikle geri verme borcunun konusu bakımından ayrılır.

Burada ödünç veren bir miktar parayı veya tüketilebilen bir şeyi ödünç alana devreder; ödünç alan aynı nitelik ve miktarda şeyi geri vermeyi üstlenir.

Para ödüncünde alınan banknotların aynen dönmesi beklenmez; borç aynı miktar paranın iadesidir.

Tüketilebilen şeylerde de iade, aynı şeyin maddi varlığına değil, aynı tür ve miktara yönelir.

Bu nedenle tüketim ödüncü ekonomik değer devrine daha yakındır ve faiz, ödeme güçsüzlüğü, para yerine kıymetli evrak veya ticari mal verilmesi gibi özel sorunlar doğurur.

Faiz rejimi tüketim ödüncünün en önemli ayrımlarından biridir.

Ticari olmayan tüketim ödüncünde, taraflarca kararlaştırılmış olmadıkça faiz istenemez.

Ticari tüketim ödüncünde ise taraflar açıkça kararlaştırmamış olsa bile faiz istenebilir.

Faiz oranı belirlenmemişse, ödünç alma zamanında ve yerinde o tür ödünçlerde geçerli oran uygulanır.

Sözleşmede aksi yoksa faiz yıllık ödenir.

Faizin anaparaya eklenerek birlikte yeniden faiz yürütülmesi kararlaştırılamaz.

Bu hükümler, özellikle ticari işlemlerde faiz beklentisini tanırken, bileşik faiz niteliğindeki ağırlaştırıcı kararlaştırmaları sınırlayan bir denge kurar.

Tüketim ödüncünde ifa ve geri verme zamanına ilişkin hükümler de pratik önem taşır.

Ödünç alanın ödünç konusunun teslimine, ödünç verenin de bu şeyin teslim alınmasına ilişkin istemleri, diğer tarafın temerrüdünden başlayarak altı ay geçince zamanaşımına uğrar.

Ödünç alan sözleşmeden sonra ödeme güçsüzlüğüne düşerse ödünç veren teslimden kaçınabilir; aynı hak, ödünç alanın sözleşmeden önce zaten ödeme güçsüzlüğünde olduğunu sonradan öğrenen ödünç verene de tanınır.

Ödünç alana sözleşmede kararlaştırılan para yerine kıymetli evrak veya ticari mal verilirse borç, bunların teslim zamanı ve yerindeki borsa ya da piyasa değeri üzerinden hesaplanır; buna aykırı anlaşma geçersizdir.

Geri verme günü, bildirim süresi veya istemle muacceliyet kararlaştırılmamışsa ödünç alan, ilk istemden başlayarak altı hafta geçmeden iadeye zorlanamaz.