Hâkim-Savcı Borçlar Hukuku Borçlunun Temerrüdü Konu Anlatımı

Borçlunun temerrüdü, borcun hiç doğmamış olmasıyla veya borcun konusu bakımından imkânsızlaşmasıyla aynı şey değildir.

Burada borç vardır, muaccel hâle gelmiştir ve borçlu zamanında ifa etmemiştir.

Bu nedenle temerrüt, gecikmenin hukuki sonuçlarını düzenleyen bir kurumdur.

Muacceliyet temerrüdün ilk eşiğidir; henüz istenebilir hâle gelmemiş borçta gecikmeden söz edilemez.

İkinci eşik, kural olarak alacaklının borçluya yönelttiği ihtardır.

İhtar, borçlunun artık ifayı geciktirdiğinin ve alacaklının ifayı beklediğinin açıklaştırılmasıdır.

Kanun bazı hâllerde ihtarı gereksiz sayar.

İfa günü tarafların birlikte belirlediği bir günse veya sözleşmede saklı tutulan hak kullanılarak usulüne uygun bildirimle gün belirlenmişse, o günün geçmesi temerrüt sonucunu doğurur.

Haksız fiilde fiilin işlendiği, sebepsiz zenginleşmede zenginleşmenin gerçekleştiği tarih esas alınır; fakat iyi niyetli sebepsiz zenginleşen için bildirim şartı korunur.

Temerrüdün genel sonucu gecikme tazminatıdır.

Borçlu, geç ifadan doğan zararı gidermekle yükümlü tutulur; ancak temerrüde düşmekte kusuru olmadığını ispat ederse bu sorumluluktan kurtulabilir.

Buradaki ispat yükü önemlidir.

Alacaklı gecikmeyi ve zararını ortaya koyduğunda, borçlu kendisine kusur yüklenemeyeceğini göstermek zorundadır.

Temerrüt, beklenmedik hâl bakımından da borçlunun konumunu ağırlaştırır.

Normalde borçlunun sorumlu olmayacağı bir olay, temerrüt döneminde ifa konusu şeye zarar verirse borçlu bundan sorumlu olur.

Yine de borçlu iki kapıdan biriyle kurtulabilir: temerrüde düşmekte kusursuz olduğunu ya da borcu zamanında ifa etseydi bile aynı beklenmedik olayın ifa konusuna zarar vereceğini ispat edebilir.

Para borçlarında gecikmenin tipik sonucu temerrüt faizidir.

Taraflar temerrüt faizi oranı belirlememişse yürürlükteki mevzuatın öngördüğü oran uygulanır.

Taraflar oran kararlaştırmışsa sözleşme serbestisi sınırsız değildir; kanun, temerrüt faizi bakımından belirli bir üst sınır getirir.

Ayrıca sözleşmede normal faiz oranı kararlaştırılmış, fakat temerrüt faizi ayrıca belirlenmemiş olabilir.

Böyle bir durumda normal faiz oranı kanuni temerrüt faizinden yüksekse, temerrüt faizi için o oran esas alınır.

Faiz veya irat borcu ile bağışlanan para borcunda özel bir sınırlama vardır: borçlu, icra takibine veya davaya başvurulduğu günden başlayarak temerrüt faizi öder.

Temerrüt faizine yeniden temerrüt faizi işletilmemesi de borcun büyümesini sınırlayan açık bir ilkedir.

Temerrüt faizi her zaman alacaklının bütün zararını karşılamayabilir.

Kanun bu ihtimali aşkın zarar adı altında ele alır.

Alacaklı, temerrüt faizini aşan bir zarara uğramışsa borçlu kusursuzluğunu ispat edemedikçe bu fazlayı da karşılar.

Zarar tutarı görülmekte olan davada belirlenebiliyorsa, alacaklının istemi üzerine hâkim esas kararını verirken bu miktara da hükmedebilir.

Böylece alacaklı, yalnız kanuni veya sözleşmesel faizle sınırlı kalmaz; fakat bunun için temerrüt faizini aşan somut zararın varlığı gerekir.

Bu düzenleme, para borcunda gecikmenin soyut bir faiz hesabından ibaret olmadığını, bazı olaylarda alacaklının daha geniş ekonomik kaybının gündeme gelebileceğini gösterir.

Karşılıklı borç yükleyen sözleşmelerde borçlunun temerrüdü daha karmaşık sonuçlar doğurur.

Çünkü alacaklı yalnız geç kalan edimi bekleyen kişi değildir; aynı zamanda kendi karşı edimiyle bağlıdır.

Kural olarak alacaklı, temerrüde düşen tarafa borcun yerine getirilmesi için uygun bir süre verir veya böyle bir sürenin hâkim tarafından verilmesini isteyebilir.

Bu süre, borçluya son bir ifa olanağı tanırken alacaklının hangi yola başvuracağını da netleştirir.

Ancak süre verme her durumda aranmaz.

Borçlunun tutumu veya içinde bulunduğu durum sürenin etkisiz kalacağını gösteriyorsa, gecikme yüzünden ifa alacaklı için yararsız hâle gelmişse ya da sözleşmeden belirli zamanda ifanın şart olduğu ve geç ifanın kabul edilmeyeceği anlaşılıyorsa alacaklı beklemek zorunda değildir.

Süre verilmiş ve sonuç alınamamışsa veya süreye gerek bulunmayan bir hâl varsa alacaklının seçimlik hakları belirginleşir.

Alacaklı her zaman borcun ifasını ve gecikme tazminatını isteyebilir; bu, sözleşmeyi ayakta tutan yoldur.

Bunun yanında alacaklı derhâl bildirerek ifadan ve gecikme tazminatından vazgeçebilir; bu durumda borcun ifa edilmemesinden doğan zararın giderilmesini talep eder ya da sözleşmeden döner.

Sözleşmeden dönülürse taraflar ifa yükümlülüklerinden kurtulur ve daha önce verdiklerini geri isteyebilirler.

Borçlu temerrüde düşmekte kusursuz olduğunu ispat edemezse, sözleşmenin hükümsüz kalması sebebiyle doğan zarardan da sorumlu tutulur.

İfasına başlanmış sürekli edimli sözleşmelerde ise dönme yerine fesih mantığı öne çıkar; alacaklı ifa ve gecikme tazminatının yanında sözleşmeyi feshedip erken sona ermeden doğan zararını isteyebilir.

Bu hakların kullanılmasında bildirim zamanı ve tercih açıklığı ayrıca önem taşır.

Alacaklı sözleşmeyi ayakta tutup ifayı bekleyebilir; fakat ifadan vazgeçip başka bir sonuca yönelmek istediğinde bunu hemen bildirmesi gerekir.