Hâkim-Savcı Borçlar Hukuku Takas Konu Anlatımı

Takas, borçların sona erme yolları içinde fiilî ödeme yapılmadan borcu ortadan kaldıran bir kurumdur.

İki kişi aynı anda birbirinin hem alacaklısı hem borçlusu olabilir.

Böyle bir durumda taraflardan birinin borcunu ödeyip sonra kendi alacağını ayrıca talep etmesi yerine, karşılıklı borçların belirli koşullarla birbirini karşılaması mümkündür.

Takas bu işlevi görür.

Kurumun özü, aynı nitelikte karşılıklı edimlerin birbirine mahsup edilmesi ve daha az olan borç tutarınca iki borcun da sona ermesidir.

Takasın genel koşulu karşılıklılıktır.

İki kişi birbirine karşı borçlu olmalıdır.

Ayrıca borçların konusu bir miktar para veya özdeş diğer edimler olmalıdır.

Para borçlarında özdeşlik kolay anlaşılır; her iki tarafın da para borcu varsa edimler aynı türdedir.

Para dışındaki edimlerde ise takas için edimlerin özdeş olması gerekir.

Bir tarafın para, diğer tarafın belirli bir eşya teslim borcu varsa genel takas koşulu oluşmaz.

Çünkü takas, aynı türden borçların birbirini karşılamasına dayanır.

Muacceliyet de temel koşuldur.

Genel kuralda her iki borç muaccel ise taraflardan her biri alacağını borcuyla takas edebilir.

Muacceliyet, alacağın talep edilebilir hâle gelmesini ifade eder.

Henüz vadesi gelmemiş bir alacakla karşı tarafın muaccel alacağını takas etmek, genel kurala göre mümkün değildir.

Bununla birlikte borçlunun iflası hâlinde özel bir düzenleme vardır: alacaklılar, alacakları muaccel olmasa bile müflise olan borçlarıyla takas yapabilirler.

Bu özel hüküm, iflas durumunun toplu tasfiye karakteriyle ilgilidir.

Alacağın çekişmeli olması takası engellemez.

Bir alacak hakkında uyuşmazlık bulunması, takas hakkının ileri sürülmesine başlı başına engel değildir.

Bu kural, borçlunun takas imkânını sırf karşı tarafın alacağı tartışmalı hâle getirmesiyle kaybetmemesini sağlar.

Ancak alacağın gerçekten var olup olmadığı ve takas koşullarını taşıyıp taşımadığı uyuşmazlık içinde değerlendirilebilir.

Zamanaşımına uğramış alacakta ise daha sınırlı bir koruma vardır.

Böyle bir alacak ancak takas edilebileceği anda henüz zamanaşımına uğramamış olması koşuluyla takasta kullanılabilir.

Yani alacak bir zamanlar takasa elverişli hâle gelmiş ve o anda zamanaşımına uğramamışsa, sonradan zamanaşımına uğramış olması takas savunmasını tamamen ortadan kaldırmayabilir.

Takas kendiliğinden doğan bir mahsup değildir; takas iradesinin alacaklıya bildirilmesi gerekir.

Borçlu bu iradeyi bildirdiğinde takas gerçekleşir.

Sonuç geriye dönük olarak takas edilebilirlik anına bağlanır ve her iki borç daha az olan tutar ölçüsünde sona erer.

Örneğin bir tarafın yüz, diğerinin yetmiş birim para borcu varsa, bildirimle iki borç yetmiş birim için sona erer; geriye yalnız fazla olan otuz birimlik borç kalır.

Bu yapı, takası ödeme benzeri fakat bildirimle işleyen bir sona erme sebebi hâline getirir.

Kefalet ilişkisinde takas borçlunun savunma alanını kefile de yansıtır.

Asıl borçlunun takası ileri sürme hakkı bulunduğu sürece kefil de alacaklıya ifada bulunmaktan kaçınabilir.

Bunun nedeni, kefilin asıl borca bağlı sorumluluğudur.

Asıl borçlu takas yoluyla borcu sona erdirebilecek durumdaysa kefilin hemen ödeme yapmaya zorlanması hakkaniyetli olmaz.

Üçüncü kişi yararına sözleşmede ise farklı bir sınırlama vardır.

Borcu üçüncü kişi lehine üstlenen taraf, bu edimi sözleşmenin karşı tarafındaki kendi alacağına mahsup ederek takas yoluna gidemez.

Çünkü edim üçüncü kişi yararına kurulmuştur; borçlu, diğer tarafla arasındaki alacağını üçüncü kişinin edimini bertaraf etmek için kullanamaz.

Bazı alacakların takası alacaklının rızasına bağlanmıştır.

Tevdi edilmiş eşyanın geri verilmesine veya bedeline ilişkin alacaklar, haksız olarak alınmış ya da aldatma sonucunda alıkonulmuş eşyanın geri verilmesine veya bedeline ilişkin alacaklar bu gruptadır.

Ayrıca nafaka ve işçi ücreti gibi borçlunun ve ailesinin bakımı için zorunlu olan, özel niteliği gereği doğrudan alacaklıya verilmesi gereken alacaklar da rıza olmadan takas edilemez.

Bu sınırlamalar, alacağın kişisel veya koruyucu niteliğinin takasla zayıflatılmasını önler.

Özellikle bakım ve ücret alacaklarında kanun, alacaklının fiilen edimi elde etmesini korur.

Borçlu takas hakkından önceden feragat edebilir.

Bu, takasın emredici bir hak olarak her durumda saklı tutulmadığını gösterir.

Taraflar borç ilişkisinde takas imkânını önceden dışlayabilirler.

Ancak böyle bir feragatin etkisi, somut ilişkinin niteliğiyle birlikte değerlendirilmelidir; çünkü kanun bazı özel alanlarda takastan feragat yasağı getirebilir.

Genel takas hükmü bakımından ise borçlunun önceden feragat edebilmesi, tarafların ödeme düzenini takassız yürütme iradesine hukuki alan tanır.

Takasın sona erdirici etkisi, borçların tamamını her zaman ortadan kaldırmayabilir.

Borçlar eşit tutardaysa ikisi de sona erer; biri daha yüksekse yalnız düşük tutar kadar karşılıklı sona erme olur ve fazla kısım yaşamaya devam eder.

Bu yüzden takas bildirimi, alacağın miktarı ve muacceliyet anı birlikte incelenir.