Hâkim-Savcı Borçlar Hukuku İcap ve Kabul Konu Anlatımı

İcap ve kabul, sözleşmenin kurulma tekniğini açıklayan temel kavramlardır.

Sözleşme, tarafların karşılıklı ve birbirine uygun irade açıklamalarıyla kurulduğuna göre, bu açıklamalardan ilki sözleşme yapma önerisini, ikincisi ise bu öneriye uygun kabulü ifade eder.

Öneri, karşı tarafın kabulüyle sözleşmenin kurulmasına elverişli bir irade açıklaması olmalıdır; kabul ise önerinin içerdiği hukuki sonuca uygun biçimde yönelmelidir.

Bu iki açıklama birbirine uygun değilse sözleşmenin kurulduğundan söz edilemez.

Ancak irade açıklamaları açık olabileceği gibi örtülü de olabilir; dolayısıyla kabulün her zaman kelimelerle yapılması gerekmez.

Kanun, öneri ve kabulde özellikle süre, bağlılık, iletişim biçimi, örtülü kabul, bağlayıcı olmayan öneri ve geri alma ihtimallerini düzenleyerek sözleşmenin hangi anda ve hangi şartlarda doğacağını belirginleştirir.

Kabul için süre belirlenerek yapılan öneride öneren, bu sürenin sonuna kadar önerisiyle bağlıdır.

Bu bağlılık, öneriyi alan kişinin belirlenen süre içinde kabul açıklamasıyla sözleşmeyi kurabilmesini sağlar.

Kabul bu süre içinde önerene ulaşmazsa öneren önerisiyle bağlılıktan kurtulur.

Burada süre, önerenin iradesinin hukuki etkisini taşıdığı zaman dilimini gösterir.

Süre içinde ulaşma gerçekleşirse sözleşmenin kurulması gündeme gelir; ulaşma gerçekleşmezse öneri artık karşı tarafın tek taraflı kabulüyle sözleşme doğuracak güçte kalmaz.

Bu kural, önerenin belirsiz süreyle bağlı kalmasını önlerken, öneriyi alan kişiye de belirli ve güvenilebilir bir karar alanı tanır.

Süre belirlenmemiş önerilerde hazır olanlar ve hazır olmayanlar ayrımı yapılır.

Hazır olan bir kişiye kabul süresi belirlenmeden yapılan öneri hemen kabul edilmezse öneren bağlılıktan kurtulur.

Hazır olma, yalnızca fiziksel olarak aynı yerde bulunma anlamına gelmez; telefon, bilgisayar gibi doğrudan iletişim sağlayan araçlarla yapılan öneri de hazır olanlar arasında yapılmış sayılır.

Çünkü bu iletişimde taraflar aynı anda karşılıklı tepki verebilir.

Buna karşılık hazır olmayanlar arasında yapılan süresiz öneri, zamanında ve usulüne uygun gönderilmiş cevabın ulaşmasının beklenebileceği ana kadar önereni bağlar.

Öneren, önerisini zamanında ulaşmış sayabilir.

Zamanında gönderilen kabul geç ulaşır ve öneren onunla bağlı olmak istemezse durumu hemen kabul edene bildirmek zorundadır.

Bu son bildirim yükümlülüğü, kabul edenin zamanında hareket etmiş olmasına rağmen geç ulaşma nedeniyle belirsizlik içinde bırakılmamasını sağlar.

Örtülü kabul, kabul açıklamasının her zaman açık bir söz veya yazı gerektirmediğini gösterir.

Kanun veya işin özelliği ya da durumun gereği önerenin açık bir kabul beklemek zorunda olmadığı hâllerde, öneri uygun sürede reddedilmezse sözleşme kurulmuş sayılır.

Bu düzenleme, özellikle tarafların önceki ilişkileri, işlemin niteliği veya hayatın olağan akışı nedeniyle susmanın veya davranışın kabul anlamı taşıdığı durumlarda önem kazanır.

Ancak bu kural, her susmanın kabul olduğu anlamına gelmez.

Belirleyici olan, önerenin açık kabul beklemek zorunda bulunmaması ve önerinin uygun sürede reddedilmemesidir.

Böylece örtülü kabul, irade açıklamasının davranış ve durumdan çıkarılabildiği sınırlı bir sözleşme kurma yoludur.

Her gönderim veya sunum öneri değildir.

Kişinin sipariş etmediği bir malın kendisine yollanması, onu sözleşme kurmaya elverişli bir öneriyle karşı karşıya bırakmaz; alıcı bu malı koruma veya iade etme borcu altına girmez.

Bu kural, kişilerin istemedikleri bir gönderim üzerinden borç altına sokulmasını engeller.

Buna karşılık fiyatını göstererek mal sergilenmesi veya tarife, fiyat listesi ve benzerlerinin gönderilmesi, aksi açıkça ve kolaylıkla anlaşılmadıkça öneri sayılır.

Burada kanun, piyasadaki somut ve fiyatlı sunumların karşı tarafta sözleşme kurmaya elverişli güven oluşturabileceğini kabul eder.

Yine de öneren, önerisiyle bağlı olmama hakkını açıkça saklı tutarsa veya işin özelliğinden ya da durumdan bağlanma niyetinde olmadığı anlaşılırsa önerisi kendisini bağlamaz.

Böyle bir durumda açıklama, sözleşmeyi karşı tarafın kabulüyle kuracak kesinlikte değildir.

İlan yoluyla ödül sözü verme de öneri-kabul düzeninin özel bir görünümüdür.

Bir sonucun gerçekleşmesi karşılığında ödül vereceğini ilan eden kimse, sözünü yerine getirmekle yükümlüdür.

Sonuç gerçekleşmeden önce sözünden cayarsa veya sonucun gerçekleşmesini engellerse, dürüstlük kurallarına uygun olarak yapılan giderleri ödemekle yükümlü olur; ancak ödenecek giderlerin toplamı ödülün değerini aşamaz.

Ödül sözü veren, giderlerinin ödenmesini isteyenlerin beklenen sonucu gerçekleştiremeyeceklerini ispat ederse bu yükümlülükten kurtulur.

Bu düzenleme, herkese yöneltilmiş açıklamaların da belirli şartlarda borç doğurabileceğini gösterir.

Önerinin ve kabulün geri alınması, irade açıklamasının etkisini doğurmadan önce ortadan kaldırılmasına ilişkindir.

Geri alma açıklaması diğer tarafa öneriden önce veya aynı anda ulaşmışsa ya da daha sonra ulaşmakla birlikte diğer tarafça öneriden önce öğrenilmişse öneri yapılmamış sayılır.