Hâkim-Savcı Borçlar Hukuku İbra Konu Anlatımı

İbra, borç ilişkisinin sona erme sebeplerinden biridir ve en yalın görünümüyle alacaklının borçluyu borçtan kurtarmasıdır.

Ancak hukuken ibra tek taraflı bir vazgeçme değil, alacaklı ile borçlu arasında kurulan bir sözleşmedir.

Bu nedenle alacaklının içinden borcu istememeye karar vermesi tek başına ibra sonucunu doğurmaz; borçlunun da bu sona erdirme anlaşmasının tarafı olması gerekir.

İbranın borç ilişkileri içindeki yeri, ifadan farklı bir sona erme yolu olmasından anlaşılır.

İfada borçlu edimini yerine getirir ve borç amacına uygun biçimde son bulur.

İbrada ise borç ifa edilmeksizin, tarafların borcu kaldırma anlaşmasıyla tamamen veya kısmen ortadan kalkar.

Türk Borçlar Kanunu ibra konusunda şekil serbestisini özellikle vurgular.

Borcu doğuran işlem kanunen belli bir şekle bağlı olabilir; örneğin yazılı veya resmî şekil gerekebilir.

Taraflar da kendi aralarında borcu doğuran işlem için bir şekil kararlaştırmış olabilir.

Buna rağmen borç, tarafların şekle bağlı olmaksızın yapacakları ibra sözleşmesiyle sona erdirilebilir.

Bu kural, ibra sözleşmesini borcu doğuran işlemin şekline bağımlı kılmaz.

Kanunun burada gözettiği nokta, borcun kurulması ile borcun sonlandırılması arasında aynı şekil rejiminin zorunlu olmamasıdır.

Borcun doğumu için şekil aranmış olması, borçtan kurtarma anlaşmasının da aynı şekle bağlandığı anlamına gelmez.

İbranın kapsamı tamamen veya kısmen olabilir.

Tam ibra borcu bütünüyle ortadan kaldırır.

Kısmi ibra ise borcun yalnız belirli kısmını sona erdirir; kalan kısım varlığını sürdürür.

Bu ayrım özellikle miktar borçlarında ve yan alacaklarda önem taşır.

Alacaklı borcun tamamından vazgeçebileceği gibi, yalnız ana borcun bir kısmını veya belirli bir yan alacağı da ibra konusu yapabilir.

Fakat hangi borcun ne ölçüde kaldırıldığı, tarafların iradesinden anlaşılmalıdır.

İbra sözleşmesi borçlu lehine sonuç doğurduğu için, kapsamın belirsiz bırakılması ileride borcun hangi bölümünün sona erdiği tartışmasına yol açabilir.

İbra, asıl borca bağlı hakların kaderiyle birlikte düşünülmelidir.

Kanun, asıl borç ifa veya başka bir sebeple sona erdiğinde rehin, kefalet, faiz ve ceza koşulu gibi bağlı hak ve borçların da sona ereceğini kabul eder.

İbra da asıl borcu sona erdiren sebeplerden biri olduğundan, asıl borcun tamamen ibra edilmesi bağlı güvenceleri ve yan borçları kural olarak düşürür.

Bununla birlikte işlemiş faiz ve ceza koşulu bakımından saklı tutma ihtimali vardır.

İfa anına kadar yapılan bir bildirimle veya sözleşmeyle bu kalemlerin isteneceği saklı tutulmuşsa ya da durum ve koşullardan saklı tutulduğu anlaşılıyorsa, asıl borcun sona ermesine rağmen bunlar istenebilir.

Bu nedenle ibra metninin veya taraf davranışının hangi alacakları kapsadığı dikkatle belirlenmelidir.

İbranın yenilemeden ayrılması da önemlidir.

Yenilemede taraflar mevcut borcu yeni bir borçla sona erdirmek isterler.

Kanun, yenilemenin ancak tarafların bu yöndeki açık iradesiyle gerçekleşeceğini belirtir.

İbrada ise eski borcun yerine yeni bir borç kurulması gerekmez; borç tamamen veya kısmen kaldırılır.

Bir alacaklı borçluyu borcun yarısından ibra ederse, kalan yarı için borç ilişkisi sürer; yeni bir borç kurulmuş olmaz.

Buna karşılık taraflar eski borcu sona erdirip onun yerine başka nitelikte yeni bir borç koymak isterlerse ibra değil yenileme gündeme gelir.

Bu ayrım, bağlı hakların ve güvencelerin devam edip etmeyeceğini anlamak bakımından da sonuç doğurur.

İbra, birleşme ve ifa imkânsızlığı gibi diğer sona erme hâllerinden de farklıdır.

Birleşmede alacaklı ve borçlu sıfatları aynı kişide toplanır; borç ilişkisinin iki taraflı yapısı ortadan kalktığı için borç sona erer.

İfa imkânsızlığında ise borcun ifası borçlunun sorumlu tutulamayacağı sebeple imkânsızlaşır ve borç kanundan doğan sonuçla biter.

İbrada bu tür yapısal veya fiilî bir zorunluluk yoktur.

Borcun ifası mümkün olabilir, alacaklı ve borçlu sıfatları ayrı kişilerde kalabilir; buna rağmen taraflar borcu kaldırmayı seçerler.

İbranın kısmi yapılabilmesi, borcun bölünebilir yapısıyla da bağlantılıdır.

Taraflar borcun yalnız belirli kısmını sona erdirdiğinde, kalan alacak muacceliyet, zamanaşımı ve güvence bakımından kendi rejimini sürdürür.

Bu nedenle kısmi ibra, borcun tüm tarihçesini silmez; yalnız tarafların kaldırdığı bölüm için borçluyu serbest bırakır.

Eğer ibra asıl borcun tamamını kapsıyorsa, bağlı hakların devamı ancak kanunun izin verdiği saklı tutma çerçevesinde düşünülebilir.

İbra sözleşmesinin borçlu bakımından etkisi güçlüdür, çünkü borçlu artık ibra edilen ölçüde ifaya zorlanamaz.

Alacaklı bakımından ise ibra, alacak hakkından sözleşmesel olarak vazgeçme sonucunu doğurur.

Bu nedenle ibra, sadece ödeme yapılmadığı hâlde borcun neden istenemeyeceğini açıklayan teknik bir kurum değildir; aynı zamanda borç ilişkisinin taraf iradesiyle sonlandırılabilmesini gösterir.

Şekil serbestisi bu kurumu esnek kılar, fakat bu esneklik ibra iradesinin varlığını gereksiz kılmaz.

Borçtan kurtarma yönündeki anlaşma açıkça veya davranışlardan anlaşılabilir biçimde kurulmalı, hangi borcun ne ölçüde sona erdiği belirlenebilmelidir.