Hâkim-Savcı Borçlar Hukuku Yenileme Konu Anlatımı

Yenileme, borç ilişkisinin sona erme sebepleri içinde özel bir yere sahiptir.

Burada borç sadece ortadan kaldırılmaz; eski borcun yerine yeni bir borç konulur.

Bu yüzden yenileme iki yönlü bir işlem gibi düşünülmelidir.

Bir tarafta mevcut borcun sona erdirilmesi, diğer tarafta yeni borcun kurulması vardır.

Ancak kanun bu sonucun kolayca varsayılmasını istemez.

Çünkü yenileme gerçekleştiğinde eski borca bağlı sonuçlar, savunmalar ve güvenceler bakımından önemli etkiler doğabilir.

Bu nedenle mevcut borcun yeni bir borçla sona erdirilmesi ancak tarafların bu yöndeki açık iradesiyle olur.

Açık yenileme iradesi şartı, yenilemeyi borç ilişkisindeki sıradan değişikliklerden ayırır.

Taraflar mevcut borç için yeni bir belge düzenleyebilir, borcu senede bağlayabilir veya ödeme şeklini değiştirebilir.

Bunların her biri borcun ispatını, takibini veya teminat yapısını etkileyebilir; fakat tek başına eski borcun sona erdiği anlamına gelmez.

Kanun özellikle mevcut borç için kambiyo taahhüdünde bulunulmasını, yeni bir alacak senedi düzenlenmesini veya yeni bir kefalet senedi verilmesini örnek gösterir.

Tarafların açık yenileme iradeleri yoksa bu işlemler yenileme sayılmaz.

Böylece borcun yeni bir belgeye bağlanması ile borcun hukuken yenilenmesi birbirinden ayrılır.

Bu ayrımın pratik önemi büyüktür.

Alacaklı elindeki alacağı daha güçlü bir belgeye bağlamak isteyebilir; borçlu da mevcut borcu kabul eden yeni bir senet verebilir.

Bu durumda amaç çoğu zaman eski borcu yok etmek değil, mevcut borcun ispatını veya tahsilini kolaylaştırmaktır.

Eğer her yeni senet kendiliğinden yenileme sayılsaydı, tarafların hiç istemediği sonuçlar doğabilirdi.

Eski borca bağlı güvencelerin durumu tartışmalı hâle gelir, önceki savunmaların ne ölçüde ileri sürülebileceği belirsizleşir ve borç ilişkisinin tarihi yapısı değişirdi.

Açık irade şartı bu belirsizliği önler.

Yenilemenin ibra ile farkı da buradadır.

İbrada borç tamamen veya kısmen kaldırılır; yerine yeni bir borç kurulması gerekmez.

Yenilemede ise eski borç yeni borçla ikame edilir.

Tarafların amacı yalnız borçluyu borçtan kurtarmaksa ibra gündeme gelir.

Amaç eski borcu sona erdirip onun yerine başka bir borç ilişkisi kurmaksa yenileme söz konusu olur.

Bu nedenle yenileme, hem sona erdirici hem de kurucu sonuç doğuran bir kurumdur.

Eski borç yeni borç tarafından tüketilir; fakat bu tüketilme, yalnız açık yenileme iradesiyle kabul edilir.

Cari hesaplarda yenileme daha özel bir mantıkla düzenlenir.

Çeşitli kalemlerin bir cari hesaba sadece kaydedilmesi, borcun yenilendiği anlamına gelmez.

Cari hesap ilişkilerinde borç ve alacak kalemlerinin hesaba geçirilmesi olağan bir kayıt işlemidir; her kayıt eski borcu sona erdiren yeni bir borç yaratmaz.

Ancak hesap kesilir ve hesap sonucu diğer tarafça kabul edilirse borç yenilenmiş olur.

Burada artık tek tek kalemlerin yerini kabul edilmiş hesap sonucu alır.

Tarafların cari hesap sonucunu kabul etmesi, alacak ve borç kalemlerinin nihai bakiyeye dönüşmesini sağlar.

Cari hesapta güvence bulunan kalemler için ayrıca dengeleyici bir kural vardır.

Kalemlerden birinin güvencesi varsa, aksi kararlaştırılmadıkça hesabın kesilmesi ve sonucun kabul edilmiş olması bu güvenceyi sona erdirmez.

Bu düzenleme, güvence veren alacaklının cari hesap tekniği yüzünden güvencesini beklenmedik biçimde kaybetmesini önler.

Yenileme borç yapısını değiştirir; fakat güvenceyi otomatik olarak düşürme sonucunun her durumda kabul edilmesi alacaklı aleyhine ağır olabilir.

Kanun bu yüzden tarafların aksini kararlaştırabilmesine izin verir, fakat varsayılan olarak güvenceyi korur.

Yenileme gerçekleştiğinde eski borcun yerini yeni borç aldığı için, tarafların hangi borcu sona erdirdiği ve yeni borcun hangi içerikle kurulduğu belirlenmelidir.

Açık irade şartı yalnız yenileme kelimesinin kullanılmasını gerektirmez; fakat davranış ve anlaşma içeriği eski borcun artık bağımsız olarak istenmeyeceğini göstermelidir.

Aksi hâlde yeni senet, kefalet veya hesap işlemi mevcut borcun yanında yardımcı bir araç olarak kalır.

Bu ayrım, aynı borç için birden fazla talep görünümünün doğmasını önler.

Yenileme, birleşmeden ve ifa imkânsızlığından da farklıdır.

Birleşmede alacaklı ve borçlu sıfatları aynı kişide toplanır; yenilemede taraf sıfatlarının birleşmesi gerekmez.

İfa imkânsızlığında borç borçlunun sorumlu tutulamayacağı sebeple ifa edilemez hâle gelir; yenilemede ifa imkânsızlığı şart değildir.

Borç ifa edilebilir durumda olsa bile taraflar onu yeni bir borçla değiştirebilirler.

Bu nedenle yenileme, taraf iradesine dayanan bir borç dönüştürme tekniğidir.

Yenilemenin varlığı değerlendirilirken temel soru, tarafların mevcut borcu gerçekten sona erdirip yerine yeni bir borç koymak isteyip istemediğidir.

Yeni belge, yeni vade, yeni kefalet veya yeni senet tek başına bu sonucu ispatlamaya yetmez.

Borcun sadece teyit edilmesi, güvence altına alınması veya ödeme düzenine kavuşturulması yenilemeden farklıdır.