Hâkim-Savcı Borçlar Hukuku Zamanaşımı Konu Anlatımı

Zamanaşımı, borçlar hukukunda alacağın zaman içinde takip edilebilirliğini sınırlayan temel kurumlardan biridir.

Zamanaşımı alacağı maddi anlamda kendiliğinden ortadan kaldırmaz; borçluya alacağın geç ileri sürülmesine karşı dayanabileceği bir savunma imkânı verir.

Bu nedenle kanun, zamanaşımı ileri sürülmedikçe hâkimin bunu kendiliğinden göz önüne alamayacağını belirtir.

Borçlu zamanaşımı savunmasını kullanmazsa, mahkeme sırf sürenin geçmiş olmasına dayanarak alacağı reddedemez.

Kurumun borçlu lehine işleyen def'i niteliği buradan anlaşılır.

Genel süre on yıldır.

Kanunda aksine bir hüküm bulunmadıkça her alacak on yıllık zamanaşımına tabidir.

Bunun yanında bazı alacaklar için beş yıllık özel süre öngörülmüştür.

Kira bedelleri, anapara faizleri, ücret gibi dönemsel edimler, konaklama ve yeme içme bedelleri, küçük sanat işleri ve küçük çaplı perakende satışlardan doğan alacaklar, belirli ortaklık ilişkilerinden doğan alacaklar, vekâlet, komisyon, acentalık ve ticari simsarlık ücreti dışında simsarlık sözleşmesinden doğan alacaklar bu gruptadır.

Yüklenicinin ağır kusurlu hiç veya gereği gibi ifa etmemesi dışında eser sözleşmesinden doğan alacaklar da beş yıllık süreye tabidir.

Bu ayırımda belirlenen süreler sözleşmeyle değiştirilemez; taraflar daha uzun veya daha kısa bir genel zamanaşımı rejimi kuramaz.

Zamanaşımının başlangıcı kural olarak alacağın muaccel olduğu andır.

Muacceliyet, alacaklının edimi talep edebileceği zamanı ifade eder.

Alacağın muaccel olması bir bildirime bağlıysa süre, bildirimin fiilen yapıldığı günden değil, bildirimin yapılabileceği günden işlemeye başlar.

Dönemsel edimlerde özel bir düzen vardır.

Ömür boyunca gelir ve benzeri dönemsel edimlerde alacağın tamamı için süre, ifa edilmemiş ilk dönemsel edimin muaccel olduğu günde başlar.

Alacağın tamamı zamanaşımına uğrarsa, ifa edilmemiş dönemsel edimler de zamanaşımına uğrar.

Bu yapı, dönemsel borçlarda ana alacak ile parçalı edimler arasındaki bağı korur.

Sürelerin hesaplanmasında zamanaşımının başladığı gün sayılmaz.

Zamanaşımı ancak sürenin son günü de hak kullanılmaksızın geçince gerçekleşir.

Borçların ifasındaki süre hesaplama kuralları zamanaşımı süreleri için de uygulanır.

Bu nedenle sürenin başlangıcı, son günü ve tatil günlerine denk gelme gibi meseleler sadece takvimsel değil, borçlar hukukunun süre kurallarıyla birlikte ele alınır.

Asıl alacak zamanaşımına uğradığında ona bağlı faiz ve diğer alacaklar da zamanaşımına uğrar.

Böylece yan alacaklar, asıl alacağın zamanaşımı kaderinden bağımsız biçimde sınırsız yaşamaz.

Zamanaşımının durması, sürenin hiç işlemeye başlamaması veya başlamışsa geçici olarak işlememesi anlamına gelir.

Kanun bazı ilişkilerde bunu kabul eder: velayet süresince çocukların ana ve babalarından olan alacakları, vesayet süresince vesayet altındakilerin vasiden veya vesayet işlemleri sebebiyle Devletten olan alacakları, evlilik devam ettiği sürece eşlerin birbirinden alacakları, hizmet ilişkisi süresince ev hizmetlilerinin çalıştıranlardan alacakları buna örnektir.

Borçlunun alacak üzerinde intifa hakkına sahip olduğu süre, alacağın Türk mahkemelerinde ileri sürülemediği süre ve alacaklı ile borçlu sıfatının birleşmesinin ileride geçmişe etkili ortadan kalkabileceği durumlarda geçecek süre de durma sebebi olabilir.

Durma sebebi ortadan kalktığı günün bitiminde süre işlemeye başlar veya kaldığı yerden sürer.

Kesilme ise zamanaşımını daha güçlü etkiler; kesilmeden sonra yeni bir süre işlemeye başlar.

Borçlunun borcu ikrar etmesi kesilme sebebidir.

Kanun özellikle faiz ödenmesini, kısmi ifayı, rehin verilmesini veya kefil gösterilmesini ikrar örnekleri arasında sayar.

Alacaklının dava veya def'i yoluyla mahkemeye ya da hakeme başvurması, icra takibi yapması veya iflas masasına başvurması da zamanaşımını keser.

Müteselsil borçlulardan veya bölünemeyen borcun borçlularından birine karşı kesilme, diğerlerine karşı da etkili olur.

Asıl borçluya karşı kesilme kefile karşı da sonuç doğurur; fakat kefile karşı kesilme asıl borçluya karşı kesilme etkisi yaratmaz.

Kesilmeden sonra yeni sürenin niteliği ayrıca belirlenir.

Genel olarak yeni bir süre başlar.

Borç bir senetle ikrar edilmiş veya mahkeme ya da hakem kararına bağlanmışsa yeni süre her zaman on yıldır.

Dava veya def'i yoluyla kesilmiş zamanaşımı, dava süresince tarafların yargılamaya ilişkin her işleminden veya hâkimin her kararından sonra yeniden işlemeye başlar.

İcra takibinde alacağın takibine ilişkin her işlemden sonra, iflas masasına başvuruda ise alacağın yeniden istenmesi imkânının doğumundan itibaren süre yeniden işler.

Zamanaşımı sisteminde alacaklıyı koruyan tamamlayıcı hükümler de vardır.

Dava veya def'i görev, yetki, düzeltilebilir yanlışlık ya da vaktinden önce açılma nedeniyle reddedilmiş ve bu arada zamanaşımı veya hak düşürücü süre dolmuşsa, alacaklıya altmış günlük ek süre tanınır.

Taşınır rehniyle güvenceye bağlanmış alacakta zamanaşımının işlemesi engellenmez; ancak alacaklının rehinden alma yetkisi devam eder.

Zamanaşımından önceden feragat edilemez.

Müteselsil borçlulardan veya bölünemez borç borçlularından birinin feragati diğerlerine karşı ileri sürülemez; asıl borçlunun feragati de kefile karşı ileri sürülemez.