Hâkim-Savcı Borçlar Hukuku Hizmet Sözleşmesi Konu Anlatımı

Hizmet sözleşmesinin ayırt edici unsuru bağımlı işgörmedir.

İşçi, işverene bağlı olarak belirli veya belirli olmayan süreyle iş görür; işveren de karşılığında zamana veya yapılan işe göre ücret öder.

Kısmi süreli olarak düzenli hizmet üstlenilen ilişkiler de hizmet sözleşmesi kapsamındadır.

TBK, genel hizmet sözleşmesi hükümlerini çıraklık sözleşmesine de kıyas yoluyla uygulanabilir görür, ancak özel kanun hükümlerini saklı tutar.

Bu çerçeve, hizmet sözleşmesini vekâlet veya eser sözleşmesinden ayırır: hizmette sonuçtan çok bağımlı çalışma süreci ve ücretli işgörme ilişkisi belirleyicidir.

Kuruluş bakımından hizmet sözleşmesi, kanunda aksine hüküm bulunmadıkça özel bir şekle bağlı değildir.

Bir kimse, durumun gereklerine göre ancak ücret karşılığında yapılabilecek bir işi belli bir zaman için görür ve bu iş işveren tarafından kabul edilirse hizmet sözleşmesi kurulmuş sayılır.

Geçersizliği sonradan anlaşılan hizmet sözleşmesi de ilişki ortadan kaldırılıncaya kadar geçerli bir hizmet sözleşmesinin bütün hüküm ve sonuçlarını doğurur.

Bu kural, fiilen çalışmış işçinin emeğini karşılıksız bırakmayan ve iş ilişkisinin sosyal gerçekliğini dikkate alan koruyucu bir düzenlemedir.

İşçinin borçları önce bizzat çalışma borcunda görünür.

Sözleşmeden veya durumun gereğinden aksi anlaşılmadıkça işçi yüklendiği işi şahsen yapmak zorundadır.

Bunun yanında işçi, işi özenle yapmak ve işverenin haklı menfaatlerini sadakatle korumakla yükümlüdür.

İşverene ait makineleri, araçları, tesisleri ve kendisine teslim edilen malzemeyi usulüne uygun kullanmalı, hizmet ilişkisi sürerken sadakat borcuna aykırı olarak üçüncü kişiye ücretli hizmette bulunmamalı ve işvereniyle rekabete girişmemelidir.

İş sırasında öğrendiği üretim ve iş sırlarını kendi yararına kullanamaz ve başkalarına açıklayamaz; işverenin haklı menfaati gerektiriyorsa sır saklama borcu ilişki sona erdikten sonra da devam eder.

İşçinin hesap verme, fazla çalışma, talimata uyma ve sorumluluk borçları iş görme ediminin güvenli biçimde yürütülmesini sağlar.

İşçi, işin görülmesi sırasında üçüncü kişilerden işveren için aldığı şeyleri ve hizmetin ifası dolayısıyla elde ettiklerini derhâl teslim eder ve hesap verir.

Fazla çalışma, normal çalışma süresinin üzerinde ve işçinin rızasıyla yapılır; fakat zorunluluk doğar, işçi bunu yapabilecek durumda olur ve kaçınması dürüstlük kurallarına aykırı düşerse karşılığı verilmek koşuluyla fazla çalışmakla yükümlü olabilir.

İşveren işin görülmesi ve işyerindeki davranışlar hakkında düzenleme ve özel talimat verebilir; işçi bunlara dürüstlük kurallarının gerektirdiği ölçüde uyar.

İşçi kusuruyla verdiği zarardan sorumludur; sorumluluğun belirlenmesinde işin tehlikesi, uzmanlık gerektirip gerektirmediği ve işçinin bilinen yetenekleri dikkate alınır.

İşverenin ilk borcu ücret ödemektir.

Ücret sözleşmede veya toplu iş sözleşmesinde belirlenir; hüküm yoksa asgari ücretten az olmamak üzere emsal ücret ödenir.

Fazla çalışma için işçiye normal ücretin en az yüzde elli fazlası ödenir; işçinin rızasıyla bunun yerine uygun zamanda orantılı izin verilebilir.

Ücret kural olarak her ay sonunda ödenir, daha kısa süreler kararlaştırılabilir.

Ücretin korunması özel kurallara bağlanmıştır: işveren işçiden olan alacağıyla ücret borcunu işçinin rızası olmadıkça takas edemez; kasten verilen ve yargı kararıyla sabit zarardan doğan alacaklar ise ücretin haczedilebilir kısmı kadar takas edilebilir.

İşçilerin ücretinin dörtte birinden fazlası haczedilemez, devredilemez ve rehnedilemez; gelecekteki ücret alacaklarının devri veya rehni geçersizdir.

İşveren yalnız ücret ödemez, işin yürütülmesi için gerekli koşulları da sağlar.

Aksine anlaşma veya yerel âdet yoksa iş araç ve malzemelerini sağlamakla yükümlüdür.

İşin görülmesinin gerektirdiği harcamaları ve işçiyi işyeri dışında çalıştırdığı durumda geçimi için zorunlu harcamaları öder.

İşçi düzenli masraf yapıyorsa uygun avans verilmesi gerekir.

İşçinin kişiliğinin korunması daha geniş bir borçtur: işveren hizmet ilişkisinde işçinin kişiliğine saygı göstermek, dürüstlük ilkelerine uygun düzen sağlamak, psikolojik ve cinsel tacizi önlemek, iş sağlığı ve güvenliği için gerekli önlemleri almak ve araç gereçleri noksansız bulundurmak zorundadır.

İşçinin ölümü, vücut bütünlüğünün zedelenmesi veya kişilik haklarının ihlalinden doğan zararlar sözleşmeye aykırılık hükümlerine bağlanır.

Hizmet sözleşmesinin sona ermesi de ayrıntılıdır.

Belirli süreli sözleşme kural olarak sürenin bitiminde kendiliğinden sona erer; bitimden sonra örtülü sürdürülürse belirsiz süreliye dönüşür, ancak esaslı sebep varsa üst üste belirli süreli sözleşme kurulabilir.

Belirsiz süreli sözleşmede fesih bildirimi gerekir ve süre, işçinin hizmet süresine göre iki, dört veya altı hafta olarak belirlenir; bu süreler kısaltılamaz, artırılabilir.

Deneme süresi iki ayı aşamaz ve bu sürede taraflar tazminatsız feshedebilir.

Haklı sebep varsa taraflardan her biri derhâl feshedebilir, sebebin yazılı bildirilmesi gerekir.

Haklı sebep olmaksızın işverenin derhâl feshi, işçinin bildirim süresi veya kalan süreye göre tazminat istemesine yol açar; hâkim ayrıca işçinin altı aylık ücretini aşmayan bir tazminata karar verebilir.