Hâkim-Savcı Borçlar Hukuku Sebepsiz Zenginleşme Konu Anlatımı

Sebepsiz zenginleşme, borç ilişkisinin sözleşme ve haksız fiil dışındaki temel kaynaklarından biridir.

Bu kurumda borç, tarafların anlaşmasından veya kusurlu hukuka aykırı bir zarardan değil, haklı bir sebep olmadan gerçekleşen malvarlığı kaymasından doğar.

Kanun, haklı bir sebep olmaksızın başkasının malvarlığından veya emeğinden zenginleşen kişinin bu zenginleşmeyi geri vermekle yükümlü olduğunu kabul eder.

Böylece hukuk düzeni, bir kişinin malvarlığındaki artışın başka bir kişinin malvarlığı veya emeği aleyhine gerçekleştiği ve bu artışı haklı kılan hukuki nedenin bulunmadığı durumlarda denkleştirme sağlar.

Sebepsiz zenginleşmenin işlevi, cezalandırmak değil, dayanaksız zenginleşmeyi geri çevirerek malvarlığı dengesini yeniden kurmaktır.

Geri verme borcunun doğması için zenginleşmenin haklı bir sebebe dayanmaması gerekir.

Kanun bu durumu özellikle üç görünümle açıklar: zenginleşme geçerli olmayan bir sebebe dayanabilir, beklenen sebep hiç gerçekleşmemiş olabilir veya başlangıçta var olan sebep sonradan sona ermiş olabilir.

Geçerli olmayan sebepte hukuki temel baştan sorunludur; gerçekleşmemiş sebepte tarafın edimi belirli bir sonucun ortaya çıkacağı düşüncesiyle yerine getirilmiş fakat bu sonuç meydana gelmemiştir; sona ermiş sebepte ise zenginleşmeyi başlangıçta açıklayan neden daha sonra ortadan kalkmıştır.

Bu üç görünüm, sebepsiz zenginleşmenin yalnızca yanlış ödeme hâllerine sıkışmadığını, hukuki sebep ile malvarlığı kayması arasındaki bağın kurulamadığı veya çözüldüğü her durumda gündeme gelebileceğini gösterir.

Borçlanılmamış edimin ifası, sebepsiz zenginleşmenin özel ve dikkatli uygulanması gereken hâlidir.

Bir kimse borçlanmadığı bir edimi kendi isteğiyle yerine getirmişse, bunu geri isteyebilmesi için kendisini borçlu sandığını ispat etmelidir.

Bu kural, bilinçli ve isteyerek yapılan her ödemenin sonradan kolayca geri alınmasını engeller; geri isteme imkânını, edimin borç sanılarak yerine getirildiği durumlarla sınırlar.

Ayrıca zamanaşımı nedeniyle artık dava edilemeyen bir borç ödendiğinde veya kişi ahlaki ödev sayılan bir edimde bulunduğunda, bu ödeme sebepsiz zenginleşme davasıyla geri alınamaz.

Zamanaşımına uğramış borç hâlinde borç eksik borç niteliğiyle ifa edilmiş olabilir; ahlaki ödevde ise hukuk düzeni, borç ilişkisi kurulmasa bile yapılan edimi geri alma konusu yapmaz.

Borç olmadığı hâlde ödenmiş edimin geri istenmesine ilişkin diğer kanun hükümleri ayrıca saklıdır; bu da özel düzenlemelerin sebepsiz zenginleşme kurallarına göre öncelikle değerlendirilebileceği anlamına gelir.

Geri vermenin kapsamı, zenginleşenin elinde kalan değer ve iyiniyet durumu üzerinden belirlenir.

Sebepsiz zenginleşen, geri isteme anında zenginleşmenin elinden çıkmış olduğunu ispat ettiği kısmın dışında kalan değeri geri vermekle yükümlüdür.

Bu kural özellikle iyiniyetli zenginleşen bakımından önem taşır; kişi geri vermek zorunda kalacağını hesaba katmadan zenginleşmeyi tüketmiş veya elden çıkarmışsa, artık elinde bulunmayan kısmın sorumluluğu sınırlanabilir.

Buna karşılık zenginleşen iyiniyetli değilse ya da elden çıkarırken ileride geri vermek zorunda kalabileceğini hesaba katması gerekiyorsa zenginleşmenin tamamını geri vermekle yükümlüdür.

Böylece geri verme borcunun kapsamı, yalnızca objektif zenginleşme miktarına değil, zenginleşenin durumuna ve geri isteme ihtimalini değerlendirme yükümlülüğüne göre değişir.

Giderlerin istenmesi de iyiniyet ayrımına bağlanmıştır.

İyiniyetli zenginleşen, iade konusu değer için yaptığı zorunlu giderleri ve yararlı katkıları geri isteyen kişiden talep edebilir.

Zorunlu gider, şeyin korunması veya varlığını sürdürmesi için kaçınılmaz olan giderdir; yararlı gider ise şeyin değerini veya kullanımını artıran gider olarak düşünülebilir.

Zenginleşen iyiniyetli değilse zorunlu giderlerini ve yararlı giderlerinden yalnızca geri verme zamanında mevcut olan değer artışını isteyebilir.

Diğer giderler, iyiniyetli olup olmamasına bakılmaksızın istenemez.

Ancak zenginleşene karşılık önerilmezse, o şeyle birleştirdiği ve zarar vermeden ayrılması mümkün bulunan eklemeleri geri vermeden önce ayırıp alabilir.

Bu düzen, hem geri isteyenin malvarlığına dönüşü hem de zenginleşenin yaptığı zorunlu ve değer artırıcı katkıların haksız biçimde yok sayılmamasını sağlar.

Sebepsiz zenginleşmede geri istenememe hâli, hukuka veya ahlaka aykırı bir sonucun gerçekleştirilmesi amacıyla verilen şey bakımından ortaya çıkar.

Kanun, böyle bir amaçla verilen şeyin geri istenemeyeceğini kabul eder; açılan davada hâkim bu şeyin Devlete mal edilmesine de karar verebilir.

Bu kural, hukuk düzeninin hukuka veya ahlaka aykırı amaç için yapılan edimi koruma konusu yapmayacağını gösterir.

Böyle bir durumda mesele yalnızca taraflar arasında malvarlığı denkleştirmesi değildir; hukuk düzeninin aykırı amacı desteklememesi de belirleyicidir.

Zamanaşımı bakımından sebepsiz zenginleşmeden doğan istem hakkı, hak sahibinin geri isteme hakkı olduğunu öğrendiği tarihten başlayarak iki yıl ve her hâlde zenginleşmenin gerçekleştiği tarihten başlayarak on yıl geçmekle zamanaşımına uğrar.

Bu süreler, geri isteme hakkının belirsiz biçimde sürekli açık kalmasını önler.

Bununla birlikte zenginleşme, zenginleşenin bir alacak hakkı kazanması şeklinde gerçekleşmişse, diğer taraf istem hakkı zamanaşımına uğramış olsa bile bu borcu ifadan her zaman kaçınabilir.