Hâkim-Savcı Borçlar Hukuku Müteselsil Borçluluk Konu Anlatımı

Müteselsil borçluluk, borç ilişkisinde birden fazla borçlunun bulunduğu her durumu anlatmaz.

Birden çok borçlu olabilir; fakat her biri yalnız kendi payından sorumlu tutulabilir.

Müteselsil borçlulukta ise alacaklı karşısında daha güçlü bir sorumluluk yapısı vardır: borçlulardan her biri borcun tamamından sorumlu olur.

Bu yapı iki kaynaktan doğar.

Borçlular, alacaklıya karşı tamamdan sorumlu olmayı kabul ettiklerini bildirirlerse teselsül doğar.

Böyle bir bildirim yoksa müteselsil borçluluk ancak kanunun öngördüğü hâllerde kabul edilir.

Dolayısıyla teselsül varsayılan bir sonuç değildir; irade açıklaması veya kanuni düzenleme gerekir.

Dış ilişki, alacaklı ile borçlular arasındaki görünümü ifade eder.

Bu ilişkide alacaklı geniş bir talep serbestisine sahiptir.

Borcun tamamını borçlulardan hepsinden isteyebileceği gibi yalnız bir borçludan da isteyebilir; isterse borcun bir kısmına yönelik talepte bulunur.

Borçlular, alacaklı borcun tamamını elde edinceye kadar sorumluluktan kurtulmuş sayılmazlar.

Bu nedenle alacaklı, önce bir borçluya başvurup sonuç alamadığında diğerlerine yönelebilir veya doğrudan ödeme gücü yüksek gördüğü borçludan tamamını isteyebilir.

Teselsülün alacaklı lehine işlevi burada ortaya çıkar: alacaklı, iç payları araştırmak zorunda kalmadan borcun tamamına ulaşma olanağına kavuşur.

Borçluların savunmaları bakımından kanun dengeli bir ayrım kurar.

Müteselsil borçlulardan biri, alacaklıya karşı kendi kişisel ilişkisinden doğan savunmaları ileri sürebilir.

Örneğin yalnız o borçluya ait bir ibra, takas veya geçersizlik sebebi varsa bu kişisel savunma niteliği taşıyabilir.

Bunun yanında borcun sebebinden veya konusundan doğan ortak savunmalar da ileri sürülebilir.

Ortak savunma, borcun kendisine ilişkin olduğu için tüm borçlular bakımından önem taşır.

Bir müteselsil borçlu ortak def'i veya itirazı kullanmazsa, bu ihmal diğer borçlulara zarar verebilir; kanun bu durumda onu diğerlerine karşı sorumlu tutar.

Böylece her borçlu yalnız kendi çıkarını değil, ortak borçluluk yapısının korunmasını da gözetmek zorundadır.

Borçlulardan birinin bireysel davranışının diğer borçlulara etkisi sınırlıdır.

Kanun veya sözleşme aksini belirlememişse bir borçlu kendi davranışıyla diğerlerinin durumunu ağırlaştıramaz.

Bu kural, teselsülün alacaklı lehine güçlü bir yapı olmasına rağmen borçlular arasındaki dengeyi korur.

Bir borçlunun yaptığı kabul, gecikme, feragat veya benzeri kişisel davranışlar diğer borçluları kendiliğinden daha kötü konuma sürüklememelidir.

Teselsül, alacaklıya tam talep yetkisi verir; fakat borçlulardan birinin tek taraflı tutumuyla diğerlerinin savunma alanının daralmasına kural olarak izin vermez.

Borcun sona ermesi dış ilişkide tüm borçluları etkileyebilir.

Borçlulardan biri ifa veya takas yoluyla borcun tamamını ya da bir kısmını sona erdirmişse, aynı oranda diğer borçlular da borçtan kurtulur.

Çünkü alacaklı aynı borcu birden fazla kez tahsil edemez.

Buna karşılık borçlulardan biri alacaklıya ifada bulunmadan borçtan kurtulmuşsa, diğer borçlular bundan ancak durumun veya borcun niteliğinin elverdiği ölçüde yararlanır.

Alacaklının borçlulardan biriyle yaptığı ibra sözleşmesi ise diğer borçluları, ibra edilen borçlunun iç ilişkideki katılma payı oranında kurtarır.

Bu sonuç, alacaklının bir borçluyu ibra ederken diğerleri aleyhine iç dengeyi bozmasını önlemeye yöneliktir.

İç ilişki, borçluların kendi aralarındaki paylaşımı belirler.

Aksi kararlaştırılmamışsa veya aralarındaki hukuki ilişkinin niteliğinden başka bir sonuç çıkmıyorsa her borçlu alacaklıya yapılan ifadan eşit payla sorumludur.

Alacaklıya payından fazla ödeme yapan borçlu, fazla ödediği miktarı diğer borçlulardan isteyebilir; fakat her borçluya ancak onun payı oranında başvurabilir.

Borçlulardan birinden tahsil edilemeyen miktar da diğer borçlular arasında eşit olarak üstlenilir.

Bu sistem, dış ilişkide alacaklıya tanınan tam talep yetkisinin iç ilişkide nihai yükü tek kişiye bırakmamasını sağlar.

Rücu hakkı olan borçlu, ödediği miktar oranında alacaklının haklarına halef olur.

Halefiyet, ödeme yapan borçlunun yalnız çıplak bir kişisel alacakla kalmamasını, alacaklının sahip olduğu haklardan ödeme ölçüsünde yararlanmasını sağlar.

Alacaklı diğer borçluların zararına olarak borçlulardan birinin durumunu iyileştirirse bunun sonuçlarına katlanır.

Müteselsil borçluluk bu nedenle iki katmanlı düşünülmelidir: alacaklıya karşı tam sorumluluk ve borçlular arasında nihai yükün paylaştırılması.

Dış ilişkide güçlü görünen borçlu, iç ilişkide fazla ödediğini geri isteme ve alacaklının haklarına dayanma imkânına sahiptir.

Bu yapı, alacaklının korunması ile borçlular arasındaki adil paylaşımın aynı anda gözetilmesine dayanır.

Alacaklı için önemli olan borcun tamamına ulaşabilmektir; iç ilişkide ise kimin nihai olarak ne kadar yüke katlanacağı ayrı bir meseledir.

Bu nedenle müteselsil borçlulukta dış ilişkiyi okuyup borcu tamamen tek borçluya yüklemek doğru değildir.

Ödeme yapan borçlu, fazla ödeme yaptığı anda diğer borçlularla yeni bir hesaplaşma ilişkisine girer.