Hâkim-Savcı Borçlar Hukuku Sözleşmeden Doğan Borçlar Konu Anlatımı

Sözleşmeden doğan borç ilişkisinin temelinde, tarafların karşılıklı ve birbirine uygun irade açıklamaları bulunur.

Kanun bu irade açıklamasının açık olabileceğini, aynı zamanda örtülü davranışlarla da ortaya çıkabileceğini kabul eder.

Bu nedenle sözleşme sadece yazılı veya sözlü bir cümlenin kurulmasıyla değil, tarafların davranışlarından anlaşılabilen ortak yönelişle de doğabilir.

Burada belirleyici olan, bir tarafın borç altına girme veya hak kazanma yönündeki iradesinin diğer tarafın iradesiyle aynı hukuki sonuçta birleşmesidir.

Taraflar esaslı noktalarda uyuştuğunda, ikinci derecedeki ayrıntıların konuşulmamış olması sözleşmenin kurulmasını tek başına engellemez; ayrıntılarda uyuşmazlık çıkarsa hâkim işin özelliğine göre bu boşluğu karara bağlayabilir.

Bu kural, sözleşme hukukunun pratik yönünü gösterir: hukuk düzeni, gerçekten kurulmuş bir ekonomik ve hukuki ilişkiyi, tali ayrıntılar eksik diye yok saymak yerine, esaslı uyuşmayı korumaya çalışır.

Ancak şekle ilişkin hükümler saklıdır; kanun belirli bir sözleşme için geçerlilik şekli öngörmüşse, esaslı noktaların varlığı şekil eksikliğini tek başına gidermez.

Sözleşme özgürlüğü, taraflara sözleşmenin içeriğini kanunun çizdiği sınırlar içinde belirleme yetkisi verir.

Bu özgürlük, borçlar hukukunun hareket alanını genişletir; taraflar edimi, karşı edimi, ifa biçimini, süreleri ve yan yükümlülükleri kendi ihtiyaçlarına göre kurabilir.

Fakat bu serbesti sınırsız değildir.

Kanunun emredici hükümlerine, ahlaka, kamu düzenine veya kişilik haklarına aykırı sözleşmeler ile konusu imkânsız olan sözleşmeler kesin hükümsüzdür.

Kesin hükümsüzlük, sözleşmenin hukuk düzenince baştan itibaren geçerli sonuç doğurmaması anlamına gelir.

Sözleşmenin yalnızca bazı hükümleri hükümsüzse kural olarak diğer hükümler ayakta kalır; fakat o hükümler olmadan sözleşmenin yapılmayacağı açıkça anlaşılıyorsa hükümsüzlük bütün sözleşmeye yayılır.

Bu ayrım, geçersizliğin otomatik olarak tüm ilişkiyi yıkmadığını, fakat taraf iradesinin bütünlüğünün de göz ardı edilmediğini gösterir.

Sözleşmeden doğan borçlarda iradenin korunması kadar, zayıf veya baskı altında oluşmuş ekonomik dengesizliklerin de dikkate alınması gerekir.

Aşırı yararlanma düzeni, karşılıklı edimler arasında açık bir oransızlık varsa ve bu oransızlık zarar görenin zor durumundan, düşüncesizliğinden veya deneyimsizliğinden yararlanılarak kurulmuşsa devreye girer.

Zarar gören, durumun özelliğine göre sözleşmeyle bağlı olmadığını bildirip verdiği edimi geri isteyebilir veya sözleşmeyi ayakta tutarak edimler arasındaki oransızlığın giderilmesini talep edebilir.

Bu hak, öğrenme veya zor durumun kalkması anından itibaren bir yıl ve her hâlde sözleşmenin kurulmasından itibaren beş yıl içinde kullanılmalıdır.

Böylece kanun, sözleşme özgürlüğünü korurken bu özgürlüğün gerçek bir irade ve adil denge üzerinde kurulmasını arar.

Sözleşmeden doğan borçlarda önsözleşme de borç doğuran iradenin ileriye dönük kullanılmasına örnektir.

Taraflar ileride başka bir sözleşme kurmayı taahhüt edebilir ve bu önsözleşme geçerli kabul edilir.

Kanunda öngörülen istisnalar dışında, önsözleşmenin geçerliliği ileride kurulacak sözleşmenin şekline bağlıdır.

Bu kural, şekil şartının yalnızca nihai sözleşmeye değil, o sözleşmeyi kurma borcu doğuran hazırlık ilişkisine de yansıyabileceğini gösterir.

Böylece borç ilişkisi bazen doğrudan edimin ifasına, bazen de ileride belirli bir sözleşmeyi kurma yükümlülüğüne yönelir.

Sözleşmeden doğan borçlarda ayrıca borç tanıması ve yorum kuralları önemli yer tutar.

Borç tanıması, borcun sebebini içermese bile geçerli kabul edilir; bu, borçlunun belirli bir borcu kabul eden açıklamasına bağımsız bir hukuki değer tanındığını gösterir.

Sözleşmenin türü ve içeriği belirlenirken ise tarafların yanlışlıkla veya gerçek amaçlarını gizlemek için kullandıkları sözcüklere değil, gerçek ve ortak iradelerine bakılır.

Bu yaklaşım, sözleşme metnindeki kelimelerin her durumda belirleyici olmadığı, hukuki sonucun tarafların ortak amacıyla bağlantılı kurulduğu anlamına gelir.

Buna rağmen yazılı borç tanımasına güvenerek alacak kazanan üçüncü kişiye karşı muvazaa savunmasının ileri sürülememesi, güvenin korunması bakımından önemli bir sınırdır.

Genel işlem koşulları, sözleşmeden doğan borçların modern görünümünde ayrı bir koruma alanı oluşturur.

Bir tarafın ileride çok sayıdaki benzer sözleşmede kullanmak amacıyla önceden ve tek başına hazırladığı hükümler, sözleşmenin veya ekinin içinde nasıl yer alırsa alsın genel işlem koşulu niteliği kazanabilir.

Karşı tarafın menfaatine aykırı bu koşulların sözleşme kapsamına girmesi için düzenleyenin sözleşme yapılırken bunların varlığı hakkında açık bilgi vermesi, içeriği öğrenme imkânı sağlaması ve karşı tarafın kabulünün bulunması gerekir.

Aksi hâlde bu koşullar yazılmamış sayılır; sözleşmenin kalan hükümleri ise geçerliliğini korur.

Açık ve anlaşılır olmayan ya da birden çok anlama gelen genel işlem koşulları düzenleyen aleyhine yorumlanır.

Ayrıca düzenleyene tek yanlı değişiklik yetkisi veren ve karşı taraf aleyhine sonuç doğuran kayıtlar yazılmamış sayılır; dürüstlük kurallarına aykırı biçimde karşı tarafın durumunu ağırlaştıran hükümler de konulamaz.

Bu düzenlemeler, sözleşmenin biçimsel rızaya indirgenmesini önler ve borç ilişkisinin gerçek denge içinde doğmasını hedefler.