Hâkim-Savcı Borçlar Hukuku Haksız Fiilden Doğan Borçlar Konu Anlatımı

Haksız fiilden doğan borç ilişkisi, bir kişinin kusurlu ve hukuka aykırı davranışıyla başkasına zarar vermesi üzerine kurulur.

Bu borç kaynağında taraflar arasındaki bağ, sözleşmede olduğu gibi önceden verilmiş karşılıklı irade açıklamalarından değil, zarar doğuran fiilden ve hukuk düzeninin bu fiile bağladığı giderim sonucundan doğar.

Temel kural, kusurlu ve hukuka aykırı fiille başkasına zarar verenin bu zararı gidermekle yükümlü olmasıdır.

Kanun ayrıca zarar verici fiili yasaklayan özel bir hukuk kuralı bulunmasa bile, ahlaka aykırı bir fiille başkasına kasten zarar verenin de giderim yükümlülüğü altında olacağını kabul eder.

Böylece haksız fiil sorumluluğu yalnızca yazılı yasakların ihlaline sıkışmaz; hukuka aykırılık ve ahlaka aykırı kasıtlı zarar verme, zarar görenin korunmasını sağlayan iki ayrı dayanak olarak çalışır.

Bu sorumluluğun kurulmasında ispat yükü önemlidir.

Zarar gören, zararını ve zarar verenin kusurunu ispat etmekle yükümlüdür.

Ancak zarar miktarının tam olarak ortaya konulamadığı durumlarda hukuk düzeni zarar göreni tamamen korumasız bırakmaz; hâkim olayların olağan akışını ve zarar görenin aldığı önlemleri değerlendirerek zararın miktarını hakkaniyete uygun biçimde belirleyebilir.

Bu düzenleme, özellikle zararın varlığının açık olduğu fakat matematiksel kesinlikle hesaplanmasının güçleştiği hâllerde işlev görür.

Hâkim ayrıca tazminatın kapsamını ve ödenme biçimini durumun gereğine, özellikle kusurun ağırlığına göre belirler.

Tazminat irat biçiminde ödenecekse borçlunun güvence göstermesi gerekir.

Bu yapı, haksız fiilde tazminatın soyut bir otomatik sonuç değil, somut olayın ağırlığı ve tarafların durumuyla bağlantılı bir giderim aracı olduğunu gösterir.

Tazminatın azaltılması veya tamamen kaldırılması da haksız fiil hukukunun denge mekanizmasıdır.

Zarar gören, zararı doğuran fiile razı olmuşsa, zararın doğmasında ya da artmasında etkili olmuşsa veya tazminat yükümlüsünün durumunu ağırlaştırmışsa hâkim tazminatı indirebilir veya tamamen kaldırabilir.

Ayrıca zarara hafif kusuruyla sebep olan kişi tazminatı ödediğinde yoksulluğa düşecekse ve hakkaniyet de bunu gerektiriyorsa indirim yapılabilir.

Bu kurallar, sorumluluğun yalnızca zarar verene yüklenmesini değil, zarar görenin davranışının ve sosyal sonucun da değerlendirilmesini sağlar.

Haksız fiilin özel zarar türlerinde kanun bazı kalemleri özellikle sayar.

Ölüm hâlinde cenaze giderleri, ölüm hemen gerçekleşmemişse tedavi giderleri ile çalışma gücünün azalması veya yitirilmesinden doğan kayıplar ve destekten yoksun kalanların uğradığı kayıplar gündeme gelir.

Bedensel zarar hâlinde tedavi giderleri, kazanç kaybı, çalışma gücünün azalması veya yitirilmesinden doğan kayıplar ve ekonomik geleceğin sarsılması dikkate alınır.

Destekten yoksun kalma ve bedensel zarar hesaplarında kısmen veya tamamen rücu edilemeyen sosyal güvenlik ödemeleri ile ifa amacı taşımayan ödemeler zarardan veya tazminattan indirilemez; hesaplanan tazminat da sırf hakkaniyet düşüncesiyle artırılıp azaltılamaz.

Manevi tazminatta ise bedensel bütünlüğün zedelenmesi, ağır bedensel zarar veya ölüm durumunda olayın özelliklerine göre zarar görene ya da yakınlara uygun bir miktar para ödenmesine karar verilebilir.

Kişilik hakkının zedelenmesi ve haksız rekabet, haksız fiilin başka görünümleridir.

Kişilik hakkı zedelenen kişi manevi tazminat isteyebilir; hâkim para ödenmesi yerine başka bir giderim biçimi kararlaştırabilir veya buna ek olarak saldırıyı kınayan ve yayımlanabilen bir karar verebilir.

Gerçek olmayan haberlerin yayılması, bu tür ilanlar veya dürüstlük kurallarına aykırı davranışlar yüzünden müşterileri azalan ya da müşteri kaybetme tehlikesiyle karşılaşan kişi, davranışların sona ermesini ve kusur varsa zararının giderilmesini isteyebilir.

Ayırt etme gücünü geçici olarak kaybeden kişi de bu sırada verdiği zararlardan sorumludur; fakat bu kayıpta kusuru olmadığını ispat ederse sorumluluktan kurtulur.

Sorumluluk sebeplerinin çokluğu ve birden çok kişinin aynı zarardan sorumlu olması hâli, haksız fiilin uygulanmasında sık karşılaşılan ayrımlardır.

Bir kişinin sorumluluğu birden çok sebebe dayanabiliyorsa hâkim, zarar gören aksini istemedikçe ve kanunda aksi öngörülmedikçe zarar görene en iyi giderim imkânı sağlayan sorumluluk sebebine göre karar verir.

Birden çok kişi birlikte zarara sebep olmuş veya aynı zarardan çeşitli sebeplerle sorumlu bulunmuşsa müteselsil sorumluluk hükümleri uygulanır.

İç ilişkide paylaştırma yapılırken bütün durum ve koşullar, özellikle her bir sorumlunun kusur ağırlığı ve yarattığı tehlikenin yoğunluğu dikkate alınır; payından fazlasını ödeyen kişi diğer sorumlulara rücu edebilir.

Hukuka aykırılığı kaldıran hâller, görünüşte zarar veren bir fiilin sorumluluk doğurmamasını sağlayabilir.

Kanunun verdiği yetki sınırları içinde kalan fiil hukuka aykırı sayılmaz.

Zarar görenin rızası, daha üstün özel veya kamusal yarar, haklı savunma, yetkili makam müdahalesinin zamanında sağlanamayacağı durumda hakkını kendi gücüyle koruma ve zorunluluk hâlleri de hukuka aykırılığı kaldırabilir.

Haklı savunmada saldıranın şahsına veya mallarına verilen zarardan sorumluluk doğmaz; zorunlulukta başkasının mallarına verilen zararın giderimi hakkaniyete göre belirlenir.

Kusursuz sorumluluk alanında ise ayırt etme gücü bulunmayan kişinin verdiği zarar için hakkaniyet sorumluluğu, adam çalıştıranın, hayvan bulunduranın ve yapı malikinin özen sorumluluğu ile önemli ölçüde tehlike arz eden işletmelerin tehlike sorumluluğu ayrı esaslarla düzenlenmiştir.