HMGS Alacaklının Temerrüdü Konu Anlatımı

Alacaklının temerrüdü, borcun ifa edilememesinin sebebinin borçlunun gecikmesi değil, alacaklının ifayı gereksiz yere engellemesi olduğu durumları düzenler.

Bu nedenle konu, borçlunun temerrüdüyle karıştırılmamalıdır.

Borçlunun temerrüdünde muaccel borç varken borçlu ifayı zamanında gerçekleştirmez; alacaklının temerrüdünde ise borçlu edimi yerine getirmeye hazırdır, fakat alacaklı kabul davranışını veya ifa için gerekli katılımını haklı sebep olmadan göstermez.

Kanunun aradığı ilk unsur, edimin alacaklıya gereği gibi önerilmesidir.

Öneri, borcun konusuna, ifa zamanına, ifa yerine ve taraflar arasındaki ilişkiye uygun olmalıdır.

Borçlu yanlış yerde, eksik biçimde veya henüz vadesi gelmemiş bir edimi dayatıyorsa alacaklının kabulden kaçınması temerrüt sayılmaz.

Öğrenme tuzağı burada ortaya çıkar: alacaklının temerrüdü için yalnızca alacaklının almaması yetmez; önce borçlunun geçerli bir ifa önerisi yapabilecek durumda bulunması gerekir.

İkinci unsur, alacaklının haklı sebep olmadan kabulden kaçınması veya kendi hazırlık fiillerini yapmamasıdır.

Bazı edimlerde alacaklının yalnızca teslimi kabul etmesi yeterlidir; bazı ilişkilerde ise ölçüm, yer gösterme, belge verme, teslim almaya yetkili kişiyi hazır bulundurma veya borçlunun çalışmasına imkân sağlayacak ortamı oluşturma gibi hazırlıklar gerekir.

Kanun bu hazırlık fiillerinin yapılmamasını da kabulden kaçınma gibi değerlendirir.

Çünkü borçlu tek başına ifayı tamamlayamıyor ve engel alacaklı alanından kaynaklanıyorsa, borçluyu süresiz sorumluluk altında bırakmak adil olmaz.

Haklı sebep kavramı somut olayla ilgilidir.

Edim ayıplı, eksik, borca aykırı veya tehlikeli ise alacaklının reddi haklı olabilir; fakat sırf fikrini değiştirmesi, teslimi ertelemek istemesi veya gerekli iş birliğini keyfi biçimde yapmaması temerrüt sonucunu doğurur.

Müteselsil borçluluk bakımından özel bir genişleme vardır: alacaklı müteselsil borçlulardan birine karşı temerrüde düşerse, diğerlerine karşı da temerrüde düşmüş sayılır.

Bu kural, tek alacak karşısında birden çok borçlunun korunmasını sağlar; alacaklı bir borçlunun usulüne uygun ifa girişimini haksız reddedip sonra diğer borçlulara sanki ifa hiç önerilmemiş gibi davranamaz.

Alacaklının temerrüdünün teslim borçlarındaki temel sonucu tevdi hakkıdır.

Borçlu, teslim edeceği şeyi hasar ve giderleri alacaklıya ait olmak üzere tevdi ederek borcundan kurtulabilir.

Tevdi, borçlunun şeyi alacaklının yerine geçecek güvenli bir yere bırakmasıdır; borçlu artık şeyi elinde tutmak, korumak ve alacaklının keyfi davranışının maliyetine katlanmak zorunda kalmaz.

Tevdi yerini kural olarak ifa yerindeki hâkim belirler.

Bu yargısal belirleme, özellikle kıymetli veya korunması güç şeylerde hem borçluyu hem alacaklıyı güvenceye alır.

Ticari mallar için daha pratik bir istisna kabul edilmiştir: bu mallar hâkim kararı beklenmeksizin bir ardiyeye tevdi edilebilir.

Sınav bakımından bu ayrım önemlidir; genel kural hâkim belirlemesi, ticari mallarda ise doğrudan ardiye imkânıdır.

Bazı şeylerin aynen tevdi edilmesi makul değildir.

Şeyin niteliği veya işin özelliği tevdiye elverişli olmayabilir, teslim konusu bozulabilir olabilir ya da bakımı, korunması veya tevdi edilmesi önemli gider doğurabilir.

Bu durumda borçlu satma hakkını kullanabilir.

Satış, kural olarak alacaklıya önceden ihtar, hâkim izni ve açık artırma yoluyla yapılır; satış bedeli tevdi edilerek borçlu korunur.

Böylece borçlu çürüyen, değer kaybeden veya pahalı biçimde saklanan malı elinde tutmaya zorlanmaz, alacaklı da satış bedeli üzerinden hakkını korur.

Ancak kanun burada da ekonomik gerçekliği gözetir.

Teslim edilecek şey borsada kayıtlıysa, piyasa fiyatı varsa veya yapılacak gidere oranla değeri azsa açık artırma zorunlu değildir; hâkim, önceden ihtar aramadan da satışa izin verebilir.

Bu istisnalar, satışın alacaklıyı zarara uğratma riski düşük olduğunda veya masrafın değeri anlamsızca tükettiği hallerde uygulanır.

Tevdi edilen şeyin geri alınması ayrı bir sonuç doğurur.

Alacaklı tevdi edilen şeyi kabul ettiğini açıklamamışsa ve tevdi bir rehni sona erdirmemişse borçlu tevdi konusunu geri alabilir.

Geri alma, borcu sona ermiş gibi tutmaya devam etmez; alacak bütün yan haklarıyla yeniden varlığını sürdürür.

Bu nedenle tevdi borçluyu kurtaran güçlü bir araçtır, fakat geri alma kullanılırsa borç ilişkisi canlanmış kabul edilir.

Borcun konusu bir şeyin teslimi değilse, örneğin bazı yapma edimlerinde tevdi fiilen mümkün olmaz.

Kanun bu durumda borçluya borçlunun temerrüdüne ilişkin hükümlere göre sözleşmeden dönme imkânı tanır.

Buradaki mantık, alacaklının iş birliği olmadan sürdürülemeyen bir sözleşmede borçluyu bağlı tutmamaktır.

Son olarak, alacağın kime ait olduğu veya alacaklının kimliği konusunda borçlunun kusuru olmadan duraksama yaşanırsa ya da alacaklıdan kaynaklanan kişisel bir sebep yüzünden ifa alacaklıya veya temsilcisine yapılamazsa, borçlu alacaklının temerrüdündeki tevdi veya dönme haklarını kullanabilir.

Bu durum teknik anlamda her zaman alacaklının haksız reddi değildir; fakat borçlu kusursuz olduğu ve ifa alacaklı tarafındaki belirsizlik yüzünden tıkandığı için aynı koruma tanınır.

Sınav çalışırken bu kurumun borçluyu tamamen serbest bırakan otomatik bir sona erme sebebi olmadığı özellikle görülmelidir.

Borçlu kanundaki yolu kullanmadıkça yalnız alacaklının kusurlu tutumu nedeniyle borç kendiliğinden ortadan kalkmaz.

Teslim borçlarında borçlunun elindeki güvenli çıkış tevdi, tevdi uygun değilse satış ve bedelin tevdi edilmesidir.

Teslim dışındaki edimlerde ise dönme yolu öne çıkar.

Hasar ve giderlerin alacaklıya ait olması da temerrüdün pratik sonucudur; alacaklı kabulden haksız kaçındıktan sonra teslim konusunun korunmasının maliyetini borçluya yükleyemez.

Buna karşılık borçlu da kendi kusuruyla oluşan zararları bu kuruma sığınarak alacaklıya aktaramaz.

Tevdi yerinin ifa yerindeki hâkimce belirlenmesi, satış için kural olarak ihtar ve izin aranması ve geri alma halinde yan haklarla birlikte alacağın sürmesi, kurumun borçluyu korurken alacaklının mülkiyet ve alacak menfaatini de bütünüyle yok saymadığını gösterir.

Alacaklının temerrüdü ile diğer ifa engelleri arasındaki bağlantı da bu dengeye dayanır.

Alacaklının kimliği belirsizse veya alacağın kime ait olduğu konusunda borçludan kaynaklanmayan bir tereddüt varsa, borçlu kime ödeme yapacağını seçmeye zorlanmaz; yanlış kişiye ifa riskini üstlenmek yerine tevdi veya dönme korumasından yararlanabilir.

Bu nokta özellikle alacağın devriyle bağlantılı sorularda önemlidir, çünkü çekişmeli alacaklarda borçlunun güvenli davranışı çoğu kez edimi tevdi etmektir.