HMGS Ödünç Sözleşmeleri Konu Anlatımı

Ödünç sözleşmeleri, günlük dilde tek bir başlık gibi kullanılsa da borçlar hukukunda iki farklı sözleşme tipini içerir.

Kullanım ödüncü, bir şeyin karşılıksız kullanılmasının geçici olarak bırakılmasıdır.

Tüketim ödüncü ise para veya tüketilebilen bir şeyin devredilmesi ve aynı nitelik ile miktarda şeyin geri verilmesi üzerine kurulur.

Bu ayrım sınavın ana eksenidir.

Kullanım ödüncünde ödünç alanın iade edeceği şey, kural olarak kendisine verilen aynı şeydir.

Tüketim ödüncünde ise verilen şey tüketilir, harcanır veya karışabilir; borç aynı ekonomik tür ve miktarda geri verme borcudur.

Bu yüzden “ödünç alınan şey geri verilir” ifadesi tek başına yeterli değildir; aynen mi, mislen mi iade edileceği belirlenmelidir.

Kullanım ödüncü karşılıksız bir kullandırma sözleşmesidir.

Ödünç veren, bir şeyin kullanımını ödünç alana bırakır; ödünç alan da kullanımdan sonra geri verme borcu altına girer.

Karşılıksızlık, kullanım ödüncünü kiradan ayırır.

Kira sözleşmesinde bedel zorunlu unsur iken kullanım ödüncünde ödünç alan kullanım karşılığı kira bedeli ödemez.

Ancak bu, ödünç alanın hiçbir mali yük taşımadığı anlamına gelmez.

Ödünç alan, ödünç konusu şeyin olağan bakım ve koruma giderlerini karşılamakla yükümlüdür.

Buna karşılık ödünç verenin yararına yapılması zorunlu olağanüstü giderleri isteyebilir.

Böylece kanun, ücretsiz kullanım ile şeyin korunması için gerekli makul yükleri dengeler.

Ödünç alanın kullanım hakkı sınırsız değildir.

Şeyi sözleşmede kararlaştırılan şekilde kullanmalıdır.

Sözleşmede kullanım biçimi belirtilmemişse, şeyin niteliği veya özgülendiği amaç esas alınır.

Örneğin belirli bir amaç için verilen araç, o amacın dışındaki riskli kullanımlara konu edilemez.

Ödünç alan, ödünç konusunu başkasına kullandıramaz.

Bu yasak, ödünç verenin şeyi belirli kişiye güvenerek vermesiyle ilgilidir.

Ödünç alan kullanım sınırlarına aykırı davranır veya şeyi üçüncü kişiye kullandırırsa sorumluluğu ağırlaşır; beklenmedik hâllerden doğan zararlardan da sorumlu olabilir.

Ancak kurallara uygun davransaydı dahi aynı zararın doğacağını ispat ederse bu sorumluluktan kurtulabilir.

Bir şeyi birlikte ödünç alanlar, o şeyden müteselsilen sorumludur.

Bu hüküm, ödünç verenin zararın hangi ödünç alanın davranışından kaynaklandığını tek tek ispat etme yükünü hafifletir.

Birden çok kişinin kullanımında şey üzerindeki fiili hâkimiyet bölünebilir, fakat ödünç verene karşı sorumluluk ortaklaşa güvence altına alınır.

Sınavda birlikte ödünç alma olgusunu görünce her ödünç alanın yalnız kendi payı oranında sorumlu olduğu varsayılmamalıdır.

Kullanım ödüncünün sona ermesi kullanım amacına göre değişir.

Kullanım için belirli bir süre öngörülmemişse, ödünç alan sözleşmeye uygun kullanımı tamamladığında veya kullanabilecek kadar süre geçtiğinde sözleşme sona erer.

Amaç belirlenmişse, sürenin açık yazılmaması ödünç alanın şeyi süresiz tutabileceği anlamına gelmez.

Ödünç alan sözleşmeye aykırı kullanır, şeyi bozar, kullanmak üzere başkasına verir veya önceden bilinmeyen bir durum sebebiyle ödünç verenin ivedi gereksinimi doğarsa, ödünç veren şeyi daha erken geri isteyebilir.

Kullanım süresi ve amacı hiç belirlenmeden verilmişse ödünç veren dilediği zaman geri isteyebilir.

Ayrıca kullanım ödüncü, ödünç alanın ölümüyle kendiliğinden sona erer.

Bu sonuç, sözleşmenin kişisel güven unsurunu gösterir.

Tüketim ödüncü, kullanım ödüncünden farklı olarak mülkiyetin ve tüketim yetkisinin karşı tarafa geçtiği bir ilişkidir.

Ödünç veren bir miktar parayı veya tüketilebilen şeyi ödünç alana devretmeyi, ödünç alan da aynı nitelik ve miktarda şeyi geri vermeyi üstlenir.

Para ödüncü bunun en tipik örneğidir.

Bu sözleşmede ödünç alanın aldığı banknotları aynen saklayıp geri vermesi beklenmez; aynı para tutarını geri vermesi yeterlidir.

Tüketilebilen mallarda da aynı mantık geçerlidir.

Bu nedenle kullanım ödüncündeki “şeyi koru ve aynen iade et” yaklaşımı, tüketim ödüncünde yerini “tür ve miktar olarak karşılığı iade et” borcuna bırakır.

Bu iki tip başka sözleşmelerle de karıştırılabilir.

Kullanım ödüncü bedelsiz olduğu için bağışlamaya benzer görünür; fakat bağışlamada malvarlığı değeri nihai olarak kazandırılır, kullanım ödüncünde ise geçici kullanım ve geri verme vardır.

Tüketim ödüncü satışa yaklaşabilir; ancak satışta bedel karşılığı mülkiyet devri, tüketim ödüncünde ise aynı tür ve miktarda geri verme borcu bulunur.

Bu karşılaştırmalar, olay sorularında sözleşme tipini doğru kurmanın pratik yoludur.

Faiz kuralları tüketim ödüncünün sınavda en sık karıştırılan kısmıdır.

Ticari olmayan tüketim ödüncünde taraflar faiz kararlaştırmamışsa faiz istenemez.

Ticari tüketim ödüncünde ise taraflar açıkça faizden söz etmese bile faiz istenebilir.

Burada borç ilişkisinin ticari niteliği belirleyicidir.

Faiz oranı sözleşmede gösterilmemişse, kural olarak ödünç alma zamanında ve yerinde o tür ödünçlerde geçerli oran uygulanır.

Sözleşmede aksine hüküm yoksa belirlenen faiz yıllık ödenir.

Faizin anaparaya eklenip bunun üzerinden yeniden faiz yürütülmesi kararlaştırılamaz.

Bu yasak, faiz borcunun kontrolsüz biçimde büyümesini engeller.

Sınavda bileşik faiz kaydının tüketim ödüncü içinde geçerli olduğu düşünülmemelidir.

Tüketim ödüncünde teslim istemleri bakımından özel zamanaşımı vardır.

Ödünç alanın ödünç konusunun teslimine ilişkin istemi ve ödünç verenin teslim alınmasına ilişkin istemi, diğer taraf bu konuda temerrüde düştükten başlayarak altı ay geçince zamanaşımına uğrar.

Bu hüküm, sözleşme kurulmuş fakat teslim aşaması gerçekleşmemiş durumlarda önem taşır.

Ayrıca ödünç alan sözleşmenin kurulmasından sonra ödeme güçsüzlüğüne düşerse ödünç veren ödünç konusunu teslimden kaçınabilir.

Ödünç veren, ödeme güçsüzlüğünün sözleşmeden önce mevcut olduğunu sonradan öğrenirse de aynı hakka sahiptir.

Bu düzenleme, geri ödeme riskinin sözleşme kurulurken veya sonrasında ortaya çıkmasına göre ödünç vereni korur.

Para yerine başka değerlerin verilmesi de özel kurala bağlanmıştır.

Ödünç alana sözleşmede kararlaştırılan para yerine kıymetli evrak veya ticari mallar verilirse, borç tutarı bunların teslim zamanı ve yerindeki borsa ya da piyasa değeri üzerinden hesaplanır.

Aksine anlaşma geçersizdir.

Bu hüküm, ödünç alanın gerçekte eline geçen ekonomik değerden daha ağır bir borç altına sokulmasını önler.