HMGS Borçlunun Temerrüdü Konu Anlatımı

Borçlunun temerrüdü, borcun zamanında yerine getirilmemesine bağlanan özel bir sorumluluk rejimidir.

Ancak bu başlığı anlamak için önce genel borca aykırılık çerçevesi kurulmalıdır.

Borç hiç ifa edilmezse veya gereği gibi ifa edilmezse, borçlu kendisine hiçbir kusur yüklenemeyeceğini ispat etmedikçe alacaklının zararını gidermekle yükümlüdür.

Burada ispat yükü borçlu üzerindedir; alacaklı borca aykırılığı ve zararını ortaya koyduktan sonra borçlu kusursuz olduğunu göstermedikçe sorumluluktan kurtulamaz.

Bu nedenle sözleşmesel sorumlulukta kusur, çoğu olayda borçlu aleyhine karine olarak işler.

Yapma ve yapmama borçlarında kanun, yalnız para tazminatına dayanan dar bir çözüm kurmaz.

Yapma borcu borçlu tarafından yerine getirilmezse alacaklı, masrafı borçluya ait olmak üzere edimin kendisi veya bir başkası tarafından gerçekleştirilmesine izin verilmesini isteyebilir.

Bu talep, tazminat isteme hakkını ortadan kaldırmaz.

Yapmama borcuna aykırı davranıldığında ise borçlu zararı gidermekle yükümlü olur; alacaklı ayrıca aykırı durumun ortadan kaldırılmasını veya bu konuda kendisinin yetkili kılınmasını talep edebilir.

Böylece borca aykırılık, edimin türüne göre farklı hukuki araçlarla giderilir.

Borçlunun sorumluluğu kural olarak her türlü kusuru kapsar.

Bunun kapsamı işin niteliğine göre belirlenir; özellikle iş borçluya bir yarar sağlamıyorsa sorumluluk daha hafif değerlendirilebilir.

Haksız fiil hükümleri, sözleşmeye aykırılık hallerinde kıyas yoluyla uygulanır.

Bununla birlikte borçlunun ağır kusurdan önceden sorumsuz tutulacağına ilişkin anlaşma geçersizdir.

Hizmet sözleşmesinden doğan borçlarda borçlunun sorumlu olmayacağına ilişkin önceden yapılan anlaşmalar da geçerli sayılmaz.

Uzmanlık gerektiren ve izinle yürütülen hizmet, meslek veya sanatlarda hafif kusura ilişkin sorumsuzluk anlaşmaları bakımından da sıkı bir yaklaşım benimsenir.

Bu kurallar, sözleşme özgürlüğünün sorumluluğu tamamen boşaltacak biçimde kullanılamayacağını gösterir.

Yardımcı kişilerin fiilleri de borçlunun sorumluluğu içinde değerlendirilir.

Borçlu, borcun ifasını veya bir haktan yararlanmayı birlikte yaşadığı kişilere ya da çalışanlarına bırakmış olsa bile, bu kişilerin işi yürütürken karşı tarafa verdikleri zarardan sorumludur.

Yardımcı kişi kullanmak, borçluyu alacaklı karşısında sorumluluktan kurtarmaz.

Bazı hallerde bu sorumluluk önceden yapılan anlaşmayla sınırlandırılabilir; fakat uzmanlık gerektiren ve izinle yürütülen alanlarda bu tür sorumsuzluk kayıtları geçersiz kabul edilir.

Sınavda yardımcı kişinin fiili ile borçlunun kendi fiili arasında sorumluluk bakımından keskin bir kopuş varsayılmamalıdır.

Temerrüt, bu genel borca aykırılık rejiminin zamanında ifa edilmemeye ilişkin özel görünümüdür.

Borçlunun temerrüde düşmesi için borcun muaccel olması gerekir.

Muaccel olmayan borçta alacaklı henüz ifayı isteyemediğinden temerrüt doğmaz.

Muaccel borç bakımından kural, alacaklının borçluya ihtarda bulunmasıdır.

İhtar, borçluya artık ifanın istendiğini ve gecikmenin hukuki sonuç doğuracağını gösterir.

Fakat ihtar her zaman zorunlu değildir.

İfa günü taraflarca birlikte belirlenmişse veya sözleşmede saklı tutulan hakka dayanılarak usulüne uygun bildirimle belirlenmişse, o günün geçmesi temerrüt için yeterli olabilir.

Haksız fiilde fiilin işlendiği tarih, sebepsiz zenginleşmede zenginleşmenin gerçekleştiği tarih temerrüt bakımından özel başlangıç noktasıdır; iyiniyetli zenginleşende bildirim koşulu korunur.

Temerrüdün ilk sonucu gecikme tazminatıdır.

Borçlu temerrüde düşmekte kusuru olmadığını ispat etmedikçe, geç ifa nedeniyle alacaklının uğradığı zararı gidermek zorundadır.

Bu zarar, borcun geç yerine getirilmesinden kaynaklanan ek masraflar, fırsat kayıpları veya gecikme nedeniyle oluşan diğer malvarlığı eksilmeleri olabilir.

Temerrüde düşen borçlu ayrıca beklenmedik halden doğan zarardan da sorumlu tutulur.

Bu ağır sonuçtan kurtulabilmesi için ya temerrüde düşmekte kusursuz olduğunu ya da zamanında ifa etmiş olsaydı bile aynı beklenmedik olayın ifa konusuna zarar vereceğini ispat etmesi gerekir.

Böylece temerrüt, borçlunun risk alanını genişletir.

Para borçlarında temerrüdün en bilinen sonucu temerrüt faizidir.

Taraflar temerrüt faizi oranı kararlaştırmamışsa oran yürürlükteki mevzuata göre belirlenir.

Sözleşmeyle kararlaştırılan yıllık temerrüt faizi, kanuni sınırı aşamaz; akdi faiz oranı belirlenmiş ancak temerrüt faizi ayrıca kararlaştırılmamışsa, belirli koşullarda akdi faiz oranı temerrüt faizi bakımından da önem kazanır.

Faiz, irat veya bağışlanan para borcunda temerrüt faizi bakımından icra takibi veya dava tarihi özel başlangıç olarak düzenlenir.

Temerrüt faizine ayrıca temerrüt faizi işletilememesi, bileşik temerrüt faizinin sınırsızlaşmasını önleyen önemli bir kuraldır.

Alacaklının zararı temerrüt faizinden yüksekse aşkın zarar gündeme gelir.

Borçlu kusursuzluğunu ispat etmedikçe, temerrüt faizini aşan bu zararı da gidermekle yükümlüdür.

Aşkın zarar görülmekte olan davada belirlenebiliyorsa hakim, istem üzerine esas karar içinde buna da hükmedebilir.

Bu kurum, temerrüt faizinin her olaydaki gerçek zararı karşılamayabileceği düşüncesine dayanır.

Ancak alacaklı, faiz dışında daha fazla zarara uğradığını göstermelidir; yalnız temerrüdün varlığı aşkın zarar için yeterli değildir.

Karşılıklı borç yükleyen sözleşmelerde temerrüt, alacaklıya seçimlik imkanlar verir.

Kural olarak alacaklı borçluya ifa için uygun bir süre verebilir veya hakimden süre verilmesini isteyebilir.

Ancak borçlunun durumundan süre vermenin yararsız olacağı anlaşılıyorsa, temerrüt nedeniyle ifa artık alacaklı için anlamsız hale gelmişse veya sözleşmeden belirli zamanda ifa edilmeyen edimin kabul edilmeyeceği sonucu çıkıyorsa süre verilmesine gerek yoktur.

Süre içinde ifa gerçekleşmezse veya süre aranmayan bir hal varsa alacaklı her zaman ifa ve gecikme tazminatı isteyebilir.

Ayrıca hemen bildirerek ifadan vazgeçip olumlu zararın giderilmesini isteyebilir ya da sözleşmeden dönebilir.

Dönmede taraflar aldıklarını geri verir; borçlu kusursuzluğunu ispat edemezse alacaklı sözleşmenin sona ermesinden doğan zararını talep edebilir.

İfasına başlanmış sürekli edimli sözleşmelerde ise dönme yerine fesih ve sözleşmenin erken sona ermesinden doğan zarar gündeme gelir.

Temerrüt sorularında doğru sonuca ulaşmak için muacceliyet, ihtar gerekip gerekmediği, süre verilmesi ve alacaklının hangi seçimlik hakkı kullandığı ayrı ayrı incelenmelidir.

Temerrüdü diğer ifa engellerinden ayıran nokta, borcun hala ifa edilebilir olmasıdır.

İfa objektif olarak imkansızlaşmışsa artık temerrüt değil imkansızlık hükümleri düşünülür.