HMGS İbra Konu Anlatımı

İbra, borç ilişkisinin tarafların anlaşmasıyla sona erdirilmesidir.

Alacaklı, borçludan isteme hakkına sahip olduğu edimden tamamen veya kısmen vazgeçer; borçlu da bu sonucu kabul eder.

Bu nedenle ibra tek taraflı bir vazgeçme beyanı gibi düşünülmemelidir.

TBK m. 132’nin kurduğu yapı, ibra sözleşmesini borcu sona erdiren bağımsız bir sözleşme olarak ele alır.

Borcun kaynağı satış, kira, ödünç, eser veya başka bir sözleşme olabilir; önemli olan ortada sona erdirilecek mevcut bir borcun bulunmasıdır.

Borç hiç doğmamışsa ya da zaten başka bir nedenle sona ermişse, ibra borcu ortadan kaldıran kurucu sonucu bakımından işlevsiz kalır; bu durumda taraf beyanları başka bir hukuki nitelik taşıyabilir.

İbranın en belirgin özelliği şekil serbestisidir.

Borcu doğuran işlem kanunen veya tarafların anlaşmasıyla belirli bir şekle bağlanmış olsa bile, borç ibra sözleşmesiyle şekle bağlı olmadan tamamen ya da kısmen ortadan kaldırılabilir.

Örneğin asıl borç yazılı şekil şartına tabi bir sözleşmeden doğmuşsa, taraflar ibra bakımından kural olarak aynı yazılı şekli tekrarlamak zorunda değildir.

Bu sonuç, ibra sözleşmesinin asıl borçtan bağımsız sona erdirme işlevine dayanır.

Ancak şekil serbestisi, ispat kolaylığı bakımından yazılı belge düzenlenmesinin gereksiz olduğu anlamına gelmez.

Uyuşmazlıkta ibra edildiğini ileri süren taraf, ibra iradesini ve kapsamını ispat etmek durumunda kalabilir.

İbra tam veya kısmi olabilir.

Tam ibra, borcun tamamını sona erdirir.

Kısmi ibra ise borcun yalnızca belirlenen bölümünü ortadan kaldırır ve kalan kısım varlığını sürdürür.

Kapsam açık değilse öğrenme açısından dikkat edilmesi gereken nokta, ibra beyanının hangi alacak kalemlerini kapsadığını belirlemektir.

Genel ifadeler özellikle birden çok alacak bulunan ilişkilerde tereddüt doğurabilir.

Faiz, cezai şart, yan gider veya feri alacakların ibra kapsamında olup olmadığı somut ibra iradesinden anlaşılmalıdır.

Sınav olaylarında “bütün borçlardan kurtarma” gibi geniş ifade varsa tam ibra; belirli bir miktar veya kalem belirtilmişse kısmi ibra düşünülmelidir.

İbra, ifa ve makbuzdan ayrılır.

İfada borçlu edimi yerine getirir ve borç ödeme sebebiyle sona erer.

İbrada ise borçlu edimi yerine getirmeden de borçtan kurtulabilir; sona erdirici sonuç tarafların anlaşmasından doğar.

Makbuz ise kural olarak ödemenin yapıldığını gösteren bir ispat belgesidir.

Bir belgede ödeme alındığı yazıyorsa, bu her zaman ibra anlamına gelmez; gerçek amaç borcu karşılıksız sona erdirmek değil, yapılan ödemenin belgelendirilmesi olabilir.

Bu ayrım özellikle işçilik alacaklarında önem kazanır; çünkü kanun bazı ödeme belgelerini tam ibra değil, yalnızca içerdikleri miktar kadar makbuz hükmünde görür.

Müteselsil borçlulukta ibra özel sonuç doğurur.

Alacaklı müteselsil borçlulardan yalnızca biriyle ibra anlaşması yaptığında, bu işlem kalan borçlular bakımından da ibra edilen kişinin iç ilişkide taşıdığı pay ölçüsünde azaltıcı etki gösterir.

Bu düzenleme, alacaklının bir borçluyu ibra ederek diğer borçluların rücu dengesini bozmasını önlemeye yöneliktir.

Örneğin iç ilişkide üç eşit paylı müteselsil borçlu varsa, alacaklının bunlardan birini ibra etmesi kalan borçluları da ibra edilenin payı kadar rahatlatır; alacaklı kalan borçlulardan ibra edilen payı dolanarak talep edemez.

Fakat bu etki sınırsız değildir.

İbra edilen borçlunun iç ilişki payı esas alınır; diğer borçluların tamamen borçtan kurtulacağı sonucu kendiliğinden çıkmaz.

İşçinin işverenden olan alacaklarına ilişkin ibra, genel şekil serbestisinin önemli istisnasıdır.

Hizmet sözleşmesi bağlamında işçi alacakları bakımından ibra sözleşmesinin geçerli olabilmesi için kanun birden çok sıkı şart arar.

Sözleşme yazılı olmalı, ibra tarihi iş sözleşmesinin sona ermesinden başlayarak en az bir aylık sürenin geçmesinden sonra gelmeli, ibra edilen alacağın türü ve miktarı açıkça belirtilmeli, ödeme hak tutarına göre noksansız yapılmalı ve ödeme banka aracılığıyla gerçekleşmelidir.

Bu şartları taşımayan ibra sözleşmesi veya ibraname kesin hükümsüzdür.

Böylece işçinin çalışma ilişkisi içindeki ekonomik ve kişisel bağımlılık nedeniyle baskı altında ibra beyanı vermesi önlenmek istenir.

İşçilik alacaklarında ayrıca makbuz etkisi ayrımı vardır.

Eğer belge hakkın gerçek tutarda ödendiğini içermiyorsa, ibra beyanı taşısa bile yalnızca içerdiği miktarla sınırlı olarak makbuz hükmünde kabul edilir.

Bu durumda borç tümden sona ermiş sayılmaz; sadece yapılan ödemenin miktarı ispatlanmış olur.

Buna rağmen ödemenin banka aracılığıyla yapılması zorunluluğu devam eder.

Sınavlarda bu hüküm, “işçi tüm alacaklarımı aldım” şeklindeki soyut beyanlarla karıştırılır.

Kanun, alacağın türünü ve miktarını açıklamayan, tam ödeme içermeyen veya banka kanalıyla yapılmayan belgeleri işveren lehine kesin ibra sonucu doğuracak şekilde değerlendirmez.

İbranın kurulması bakımından alacaklının borcu sona erdirme iradesi açık biçimde anlaşılmalıdır.

Susma, gecikme veya alacağın bir süre talep edilmemesi tek başına ibra değildir; bunlar koşullarına göre zamanaşımı, hakkın kötüye kullanılması tartışması veya ispat sorunu yaratabilir, fakat ibra sözleşmesi için karşılıklı ve borcu kaldırmaya yönelen irade aranır.

Aynı şekilde alacaklı borçluya ödeme kolaylığı tanıyorsa veya borcun vadesini erteliyorsa, bu ibra değil borcun ifa zamanına ilişkin değişikliktir.

Öğrenme tuzağı, alacaklının talebini azaltan her işlemi ibra sanmaktır.

İbra ancak mevcut borcu tamamen ya da kısmen ortadan kaldıran anlaşmadır.

Sonuç olarak ibra, borcu sona erdiren pratik ama kapsamı dikkatle belirlenmesi gereken bir kurumdur.

Genel kural, şekle bağlı olmadan yapılabilmesidir; özel hüküm varsa o özel şartlar uygulanır.

Müteselsil borçlulukta ibra edilen borçlunun iç payı kadar diğer borçlular da korunur.

İşçi alacaklarında ise yazılılık, bir aylık bekleme, açık alacak türü ve miktarı, tam ödeme ve banka aracılığı şartları birlikte aranır.

HMGS bakımından sağlam yaklaşım, önce ibra iradesinin iki taraflı olup olmadığını, sonra kapsamını, ardından özel bir koruyucu hüküm bulunup bulunmadığını sırasıyla kontrol etmektir.

İbranın feragatle ilişkisi de doğru kurulmalıdır.

Feragat çoğu zaman tek taraflı bir hak düşürücü irade açıklaması gibi kullanılır; ibra ise borçlu ile alacaklının anlaşmasını gerektirir.

Alacaklı dava içinde talep sonucundan vazgeçtiğinde usul hukuku bakımından başka sonuçlar doğabilir, fakat borçlar hukuku anlamında ibra denebilmesi için borcun sona erdirilmesine yönelen karşılıklı irade aranır.

Bu yüzden olayda borçlunun kabulü veya en azından ibra sözleşmesini kuran karşılıklı davranışlar yoksa, ibra sonucuna hızlıca gidilmemelidir.

Ayrıca ibra, bağışlama ile de özdeş değildir.