HMGS Borcun Üstlenilmesi Konu Anlatımı

Borcun üstlenilmesi, borcun konusu veya alacaklı tarafı değişmeden borçlu tarafında değişiklik yapılmasını sağlayan kurumdur.

TBK sisteminde bu konu yalnızca bir ödeme vaadi gibi ele alınmaz; borç ilişkisinin alacaklı bakımından kime karşı ileri sürüleceğini değiştirdiği için alacaklının hukuki konumu merkezdedir.

Bu nedenle ilk öğrenme eşiği, iç üstlenme ile dış üstlenmenin birbirinden ayrılmasıdır.

İç üstlenme, mevcut borçlu ile borcu üstlenmeyi kabul eden üçüncü kişi arasındaki sözleşmedir.

Bu sözleşmeyle üstlenen, borcu bizzat ifa ederek veya alacaklıyla ayrıca anlaşarak borçluyu borçtan kurtarma yükümlülüğü altına girer.

Fakat iç üstlenme, alacaklıyı kendiliğinden bağlamaz ve alacaklı karşısında eski borçlunun yerine yeni borçluyu geçirmez.

Bu yüzden yalnızca iç üstlenme yapılmışsa alacaklı hâlâ asıl borçluya başvurabilir; üstlenenin sorumluluğu öncelikle iç ilişkide, yani eski borçluya karşı doğar.

İç üstlenmede dikkat edilmesi gereken pratik sonuç, tarafların karşılıklı taleplerinde görülür.

Borçlu kendi üstlendiği edimleri yerine getirmeden, üstlenenden borçtan kurtarma yükümlülüğünü ifa etmesini isteyemez.

Buna karşılık borçlu alacaklıya karşı hâlâ borçlu kalmaya devam ediyorsa, üstlenenden güvence isteme imkânına sahiptir.

Bu ayrıntı, iç üstlenmenin alacaklıya değil borçluya koruma sağlayan bir hazırlık ilişkisi olduğunu gösterir.

Sınavlarda iç üstlenme çoğu zaman dış üstlenmeyle karıştırılır; oysa iç üstlenme borçlu değişikliği değil, borçlu değişikliğini sağlama borcu doğuran bir sözleşmedir.

Dış üstlenme ise borçlunun değişmesini doğuran asıl işlemdir.

Burada borcu üstlenen kişi ile alacaklı arasında bir sözleşme kurulur; sonuçta yeni borçlu eski borçlunun yerine geçer ve eski borçlu borcundan kurtulur.

Dış üstlenme önerisi çoğu kez iç üstlenme sözleşmesinin alacaklıya bildirilmesiyle gündeme gelir.

Bu bildirim üstlenen tarafından yapılabileceği gibi, üstlenen izin vermişse önceki borçlu tarafından da yapılabilir.

Alacaklının kabulü açık bir beyanla gerçekleşebilir; ayrıca üstlenenin borçlu sıfatıyla yaptığı ifayı çekincesiz kabul etmek veya onun bu sıfatla yaptığı işleme rıza göstermek de kabul sonucunu doğurabilir.

Böylece kanun, alacaklının davranışından anlaşılan kabulü de yeterli görür; fakat alacaklının sessizliği her durumda kabul anlamına gelmez.

Önerinin bağlayıcılığı bakımından alacaklı lehine geniş, üstlenen ve önceki borçlu lehine sınırlayıcı bir denge kurulmuştur.

Alacaklı, borcun üstlenilmesi önerisini kural olarak her zaman kabul edebilir.

Bununla birlikte üstlenen veya önceki borçlu kabul için süre koyarsa, alacaklının bu süre içinde sessiz kalması ret sayılır.

Ayrıca ilk öneri alacaklı tarafından kabul edilmeden önce yeni bir iç üstlenme sözleşmesi yapılır ve ikinci üstlenme için alacaklıya öneride bulunulursa, ilk öneriyi yapan kişi artık kendi önerisiyle bağlı kalmaz.

Bu düzenleme özellikle aynı borç için ardışık üstlenme girişimlerinde hangi önerinin ayakta olduğunu belirlemek bakımından önemlidir.

Borçlu değişikliğinin sonuçlarında ana ilke, borcun kimliğinin korunmasıdır.

Borçlu değişse bile alacaklının borca bağlı hakları kural olarak devam eder.

Örneğin borca bağlı faiz, cezai şart veya alacağı güçlendiren feri imkânlar borçlunun değişmesiyle sırf bu nedenle ortadan kalkmaz.

Ancak borçlunun kişiliğine özgü bağlı haklar bu kuralın dışında kalır; çünkü bunlar eski borçlunun şahsıyla bağlantılıdır.

Güvenceler bakımından ayrıca özel bir koruma vardır.

Borcun güvencesi olarak üçüncü kişi rehin vermişse veya kefil bulunuyorsa, bu kişilerin sorumluluğu ancak borcun üstlenilmesine yazılı rıza göstermeleri hâlinde devam eder.

Bu şart, güvence veren kişinin hiç istemediği yeni bir borçlu riskini taşımaya zorlanmaması için getirilmiştir.

Savunmalar konusunda yeni borçlunun konumu üç parçalı düşünülmelidir.

İlk olarak, üstlenilen borcun kendisine ilişkin savunmalar yeni borçluya geçer.

Borcun geçersiz doğması, sona ermiş olması veya henüz muaccel olmaması gibi borç merkezli savunmalar alacaklıya karşı ileri sürülebilir.

İkinci olarak, dış üstlenme sözleşmesinden aksi anlaşılmadıkça yeni borçlu, önceki borçlunun kişisel savunmalarına dayanamaz.

Önceki borçlunun şahsına bağlı takas, özel erteleme veya kişisel defiler bu nedenle otomatik olarak yeni borçluya taşınmaz.

Üçüncü olarak, yeni borçlu iç üstlenme sözleşmesinden doğan savunmaları alacaklıya karşı ileri süremez; çünkü alacaklı bu iç ilişkinin tarafı değildir.

Öğrenme tuzağı, borca ait defiler ile borçlunun şahsına ait defileri aynı kabul etmektir.

Dış üstlenme sözleşmesinin hükümsüz hâle gelmesi de ayrıca düzenlenmiştir.

Bu durumda, iyiniyetli üçüncü kişilerin hakları korunmak kaydıyla eski borç bütün bağlı borçlarıyla birlikte varlığını sürdürür.

Böylece dış üstlenme geçersizse, alacaklı borçlusuz kalmaz; eski borç ilişkisi yeniden hukuki dayanak olarak görünür.

Bunun yanında üstlenen, hükümsüzlüğün ortaya çıkmasında ve alacaklının zarara uğramasında kusursuz olduğunu ispat etmedikçe, alacaklının kaybettiği güvence veya başka zararları nedeniyle sorumlu olabilir.

Bu ispat yükü, üstlenenin geçersiz bir üstlenme işlemiyle alacaklıyı güvence kaybı gibi risklere sürüklemesini önlemeye yöneliktir.

Borca katılma ise borcun üstlenilmesinden farklı bir kurumdur.

Borca katılmada mevcut borçlu borçtan kurtulmaz; katılan kişi borçlunun yanında yer alır ve alacaklıya karşı onunla birlikte sorumlu olur.

Sözleşme katılan ile alacaklı arasında kurulur ve sonuç müteselsil sorumluluktur.

Bu nedenle borcun üstlenilmesinde borçlu değişikliği, borca katılmada ise sorumlu sayısının artması vardır.

Pratik ayırım şudur: Alacaklı eski borçluyu bırakıp yeni borçluyu kabul ediyorsa dış üstlenme, eski borçlu yanında ek bir muhatap kazanıyorsa borca katılma düşünülür.

HMGS düzeyinde bu konu, özellikle kefaletle de karıştırılabilir.

Borca katılan, kanundan doğan müteselsil sorumlulukla asıl borçlu yanında yer alır; kefil ise feri nitelikte güvence borçlusudur.

Bu yüzden borca katılmanın varlığı açıkça tespit edildiğinde, alacaklının borçlulardan herhangi birine başvurma imkânı müteselsil sorumluluk mantığıyla değerlendirilmelidir.

Bu kurumların tamamında alacaklının rızası ve güvence verenlerin korunması birlikte okunmalıdır.

İç üstlenme, alacaklının kabulü gelinceye kadar eski borçluyu dış ilişkide korumaz; yalnızca üstlenene karşı talep yaratır.