HMGS Yenileme Konu Anlatımı

Yenileme, borcu sona erdiren kurumlar içinde özel bir yer tutar; çünkü borç ifa edilerek değil, yerine yeni bir borç geçirilerek sona erer.

Taraflar mevcut borcu artık eski haliyle sürdürmek istemez, onun yerine yeni bir borç ilişkisi kurar ve eski borcu bu nedenle kaldırır.

Bu kurumun adı günlük dilde “borcu yenilemek” gibi basit görünse de hukuki sonuçları ağırdır.

Eski borç sona erdiğinde ona bağlı bazı talepler, zamanaşımı değerlendirmesi, temerrüt sonuçları ve feri haklar bakımından farklı sorular ortaya çıkabilir.

Bu yüzden TBK, yenilemeyi kolay varsaymaz; tarafların bu yöndeki açık iradesini arar.

Açık irade şartı yenilemenin merkezidir.

Yeni bir borç doğmuş olması tek başına yeterli değildir.

Taraflar hem yeni borcu kurmak hem de mevcut borcu sona erdirmek istemelidir.

Bu iki unsur birlikte bulunmazsa yenileme değil, eski borç yanında yeni bir hukuki araç veya ek borç söz konusu olur.

Örneğin borçlu mevcut para borcu için yeni bir ödeme planı yapabilir, senet verebilir veya ek güvence sağlayabilir.

Bunlar alacaklının tahsil imkânını güçlendirebilir, fakat açıkça eski borcun kaldırılıp yerine yeni borcun geçirilmesi amaçlanmamışsa yenileme sonucu doğmaz.

TBK özellikle üç örnek üzerinden bu temkinli yaklaşımı gösterir.

Mevcut borç için kambiyo taahhüdünde bulunulması, yeni bir alacak senedi düzenlenmesi veya yeni bir kefalet senedi verilmesi, açık yenileme iradesi yoksa yenileme sayılmaz.

Bu örnekler sınav açısından çok önemlidir; çünkü olaylarda borçlu çoğu zaman bono, çek, alacak senedi veya kefalet belgesi düzenler.

Öğrencinin ilk tepkisi “yeni belge var, eski borç bitti” olmamalıdır.

Yeni belge borcun ödenmesini kolaylaştıran araç, ispat belgesi veya güvence olabilir.

Yenileme diyebilmek için tarafların eski borcu artık istemedikleri ve yeni borcu onun yerine koydukları anlaşılmalıdır.

Yenileme ile borcun değiştirilmesi arasındaki fark da dikkat ister.

Taraflar vade, faiz, ödeme yeri veya taksitlendirme gibi unsurları değiştirebilir.

Bu değişiklikler çoğu zaman mevcut borcun devamı içinde yapılır.

Yenileme ise borcun kimliğini değiştirir ve eski borcu sona erdirir.

Örneğin yalnız vadenin uzatılması, borçluya taksit imkânı tanınması veya faiz oranının yeniden belirlenmesi kural olarak yenileme değildir.

Buna karşılık taraflar açıkça eski borcun kapandığını ve onun yerine farklı içerikte yeni bir borç doğduğunu kararlaştırmışsa yenileme gündeme gelir.

Çözümde kullanılan ifadeler kadar işlemin ekonomik amacı da değerlendirilmelidir.

Yenilemenin sonucu eski borcun sona ermesidir.

Bu nedenle eski borca bağlı defiler, temerrüt halleri veya yan talepler bakımından yeni borcun kurulmasıyla hangi unsurların devam edeceği ayrıca düşünülür.

Kanun yenilemeyi açık iradeye bağlayarak bu sonuçların rastlantı yoluyla doğmasını engeller.

Tarafların amacı yalnızca alacağı güçlendirmekse alacaklının eski borca dayanma imkânını kaybetmesi adil olmaz.

Borçlu bakımından da yeni belge vermek, her zaman eski borçtan kurtulma beklentisi yaratmaz.

Bu denge, açık irade şartının neden vazgeçilmez olduğunu açıklar.

Cari hesaplarda yenileme ayrıca düzenlenir.

Birden çok alacak ve borç kaleminin cari hesaba kaydedilmesi, yalnız başına yenileme anlamına gelmez.

Cari hesapta taraflar kalemleri toplu biçimde izler; bu kayıt tekniği, her kalemin bağımsız hukuki sebebini hemen ortadan kaldırmaz.

Bu nedenle yalnız kayıt yapılması eski borçların kapandığı sonucunu doğurmaz.

Ancak hesap kesilir ve ortaya çıkan hesap sonucu diğer tarafça kabul edilirse, borç yenilenmiş olur.

Bu noktada yenileme, tek tek kalemlerin yerine kabul edilmiş net hesap sonucunun geçmesi şeklinde ortaya çıkar.

Cari hesapta hesabın kesilmesi ve kabul şartları birlikte aranır.

Hesap kesilmeden yalnız deftere kayıt yapılmışsa yenileme yoktur.

Hesap çıkarılmış fakat diğer taraf sonucu kabul etmemişse yine yenileme sonucuna gidilmez.

Kabul açık olabilir; tarafın hesap sonucunu benimseyen davranışı da somut olayda değerlendirilir.

Sınavlarda “hesaba kaydedildi” ifadesi ile “hesap kesildi ve sonuç kabul edildi” ifadesi arasındaki fark belirleyicidir.

Birincisi yenilemeye yetmez, ikincisi kanunun öngördüğü yenileme sonucunu doğurur.

Cari hesapta güvenceye bağlanmış kalemler için ayrıca koruyucu bir kural vardır.

Kalemlerden biri güvenceye sahipse, aksi kararlaştırılmadıkça hesabın kesilmesi ve sonucun kabul edilmesi bu güvenceyi sona erdirmez.

Bu düzenleme, yenilemenin eski borcu sona erdirici etkisine rağmen güvence veren alacaklı konumunun gereksiz yere zayıflamasını önler.

Taraflar aksini kararlaştırabilir; fakat böyle bir anlaşma yoksa güvence varlığını sürdürür.

Öğrenme tuzağı, “yenileme eski borcu bitirdi, bütün güvenceler de bitti” şeklinde otomatik düşünmektir.

Cari hesap hükmü bu otomatik sonucu sınırlayan özel bir kural getirir.

Yenileme, ibra ve ifadan da ayrılmalıdır.

İbrada alacaklı borçtan vazgeçer ve borç yeni bir borç kurulmadan da sona erebilir.

İfada borç edimin yerine getirilmesiyle biter.

Yenilemede ise eski borcun yerine yeni borç konur; sona erme ile yeni borç doğumu aynı hukuki amaç içinde birleşir.

Bu nedenle yenileme karşılıksız bir bağışlama veya ödeme değildir.

Tarafların yeni borcu hangi nedenle kurduğu, eski borcun akıbetini belirlemek açısından belirleyicidir.

HMGS bakımından yenileme sorularında izlenecek yöntem nettir.

Önce ortada mevcut ve geçerli bir borç olup olmadığı belirlenir.

Sonra yeni bir borç veya yeni bir belge düzenlenip düzenlenmediği saptanır.

Üçüncü aşamada tarafların eski borcu sona erdirme konusunda açık iradesi aranır.

Bu irade yoksa kambiyo taahhüdü, alacak senedi veya kefalet senedi tek başına yenileme değildir.

Olay cari hesapla ilgiliyse yalnız kayıt yeterli görülmez; hesabın kesilip sonucun kabul edilip edilmediği incelenir.

Güvenceli kalem varsa, aksi kararlaştırılmadıkça güvence devam eder.

Bu sıralama, yenilemeyi ödeme kolaylığı, teminat ve belge düzenleme işlemlerinden ayırmayı sağlar.

Yenileme iradesinin açık olması, mutlaka “yenileme” kelimesinin kullanılmasını gerektirmez; fakat beyan ve davranışlardan eski borcun artık istenmeyeceği güvenle anlaşılmalıdır.

Taraflar “eski borç kapatılmıştır, bundan sonra yalnız yeni borç geçerlidir” anlamına gelen bir düzenleme yapmışsa, kullanılan teknik kelime eksik olsa bile yenileme kabul edilebilir.

Buna karşılık belirsiz ifadeler borcu sona erdirme sonucunu taşımaya yetmez.

Bu nedenle olay çözümünde belge başlığına değil, tarafların borç ilişkisinde neyi değiştirmek istediğine bakılır.