HMGS Müteselsil Borçluluk Konu Anlatımı

Müteselsil borçluluk, aynı borç ilişkisinde birden çok borçlunun alacaklıya karşı güçlü bir sorumluluk ağı içinde yer almasıdır.

Temel fikir şudur: alacaklı, borcun tamamı için tek tek paylara bölünmüş sınırlı taleplerle yetinmek zorunda değildir; borçluların her biri dış ilişkide borcun tamamından sorumlu tutulabilir.

Bu yapı alacaklıya tahsil kolaylığı sağlar, fakat borçlular arasında nihai yükün nasıl paylaşılacağını ayrıca düzenler.

Bu nedenle müteselsil borçluluk iki düzeyde öğrenilmelidir.

Dış ilişki, alacaklının borçlulara karşı sahip olduğu hakları anlatır.

İç ilişki ise borçluların birbirlerine karşı rücu, paylaşım ve halefiyet durumunu gösterir.

Bu ayrım yapılmadan teselsül konusundaki sorular kolayca yanlış çözülebilir.

Müteselsil borçluluk kural değil, özel bir sonuçtur.

Birden çok borçlunun bulunması tek başına teselsül yaratmaz.

Kanun, doğuş için iki kaynak kabul eder.

Birinci kaynak iradi teselsüldür: birden çok borçludan her biri, alacaklıya karşı borcun tamamından sorumlu olmayı kabul ettiğini bildirirse müteselsil borçluluk doğar.

Burada her borçlunun tam sorumluluk iradesi önemlidir.

İkinci kaynak kanuni teselsüldür.

Böyle bir kabul bildirimi yoksa müteselsil borçluluk ancak kanunda öngörülen hallerde ortaya çıkar.

Haksız fiil alanında birden çok kişinin birlikte zarara sebep olması veya aynı zarardan farklı sebeplerle sorumlu tutulması buna örnektir; bu kişiler hakkında müteselsil sorumluluk hükümleri uygulanır.

Bu örnek, teselsülün yalnız sözleşmeden doğmadığını, kanunun alacaklıyı veya zarar göreni korumak için de teselsül kurabileceğini gösterir.

Dış ilişkide alacaklının seçim yetkisi geniştir.

Alacaklı, borcun tamamının veya bir kısmının ifasını borçluların hepsinden isteyebileceği gibi yalnız bir borçludan da talep edebilir.

Borçlular alacaklıya karşı kendi aralarındaki payları ileri sürerek yalnız payım kadar sorumluyum diyemezler.

Pay meselesi iç ilişkide önem kazanır; alacaklıya karşı tam sorumluluk devam eder.

Borçluların sorumluluğu borcun tamamı ödeninceye kadar sürer.

Bir borçludan kısmi ödeme alınması diğerlerini tamamen kurtarmaz; yalnız kalan miktar bakımından sorumluluk devam eder.

Alacaklı aynı borcun tamamını iki kez alamaz, fakat tam ifaya ulaşıncaya kadar farklı borçlulara başvurabilir.

Savunmalar konusunda kanun borçlulara sınırlı fakat önemli bir koruma tanır.

Müteselsil borçlulardan biri, alacaklıya karşı ancak kendisiyle alacaklı arasındaki kişisel ilişkiden veya müteselsil borcun sebep ya da konusundan doğan def'i ve itirazları ileri sürebilir.

Kişisel savunmaya örnek olarak yalnız belirli borçluya tanınmış süre, onun irade sakatlığına dayalı iddiası veya kendi ilişkisine özgü takas imkânı düşünülebilir.

Ortak savunmalar ise borcun hiç doğmamış olması, sona ermesi, geçersizliği veya bütün borçluları ilgilendiren ortak sebep eksikliği gibi hallerdir.

Bir borçlu ortak def'i ve itirazları ileri sürmezse diğerlerine karşı sorumlu olur.

Çünkü onun susması, iç ilişkide diğer borçluların yükünü gereksiz artırabilir.

Ayrıca kanun veya sözleşme aksini söylemedikçe borçlulardan biri kendi davranışıyla diğer borçluların durumunu ağırlaştıramaz.

Bu kural, bir borçlunun alacaklıyla yaptığı bireysel işlemle diğer borçlular aleyhine yeni yükler yaratmasını önler.

Borcun sona ermesi bakımından ifa ve takas özel etkiye sahiptir.

Borçlulardan biri borcun tamamını veya bir kısmını ifa ya da takasla sona erdirirse, diğer borçlular da bu oranda borçtan kurtulur.

Bunun nedeni borcun ekonomik olarak tek olmasıdır.

Buna karşılık bir borçlu alacaklıya ifada bulunmaksızın borçtan kurtulmuşsa, diğerleri bundan ancak durumun veya borcun niteliğinin elverdiği ölçüde yararlanır.

İbra sözleşmesi için kanun daha belirgin bir denge kurar.

Alacaklının borçlulardan biriyle yaptığı ibra, diğer borçluları da ibra edilen borçlunun iç ilişkideki borca katılma payı oranında kurtarır.

Böylece alacaklı bir borçluyu serbest bırakırken onun payını diğerlerinin üzerine sınırsız biçimde yıkamaz; fakat ibra tüm borcu otomatik olarak sona erdirmez.

İç ilişkide kural eşit paylaşım olmakla birlikte bu da yedek niteliktedir.

Aksi kararlaştırılmadıkça veya borçlular arasındaki hukuki ilişkinin niteliğinden başka bir sonuç çıkmadıkça, borçlulardan her biri alacaklıya yapılan ifadan birbirlerine karşı eşit paylarla sorumludur.

Payından fazla ödeme yapan borçlu, fazla kısmı diğer borçlulardan isteyebilir; ancak her birine yalnız onun payı oranında rücu edebilir.

Bir borçludan tahsil edilemeyen miktar diğer borçlular tarafından eşit olarak üstlenilir.

Haksız fiil müteselsil sorumluluğunda iç paylaşım yapılırken bütün durum ve koşullar, özellikle kusurun ağırlığı ve yaratılan tehlikenin yoğunluğu dikkate alınır; bu, eşit paylaşımın her durumda mekanik uygulanmayacağını gösteren önemli tamamlayıcı kuraldır.

Rücu hakkına sahip borçlu, ifa ettiği miktar oranında alacaklının haklarına halef olur.

Halefiyet, ödeyen borçlunun alacaklının sahip olduğu haklardan kendi rücu alacağını güvenceye almak için yararlanabilmesi demektir.

Alacaklı diğer borçluların zararına olarak borçlulardan birinin durumunu iyileştirirse bunun sonuçlarına katlanır.

Bu düzenleme, alacaklının teselsül gücünü kullanırken iç ilişki dengesini bozmasını önler.

Müteselsil alacaklılık ise konunun ters yüzüdür.

Borçlu, alacaklılardan her birine borcun tamamını isteme hakkı tanımışsa veya kanun bunu öngörmüşse müteselsil alacaklılık doğar.

Borçlu alacaklılardan birine yaptığı ifayla bütün alacaklılara karşı borcundan kurtulur.

Kendisine alacaklılardan birinin icraya veya mahkemeye başvurduğu bildirilmedikçe, borçlu dilediği alacaklıya ifa edebilir.

Alacaklılar arasında aksi kararlaştırılmadıkça veya ilişkinin niteliği başka sonucu gerektirmedikçe paylar eşittir; payından fazlasını alan alacaklı, fazlayı payını alamayanlara ödemekle yükümlüdür.

Sınavda en sık hata, müteselsil borçlulukta dış ilişkiyle iç ilişkiyi birbirine karıştırmaktır.

Alacaklı karşısında tam sorumluluk, borçlular arasında nihai yükün paylaştırılmasına engel değildir; tam tersine rücu ve halefiyet kuralları bu yüzden vardır.

Bu konuda başka bir pratik yanılgı, alacaklının bir borçluya başvurmasının diğerlerine başvurma hakkını tükettiğini sanmaktır.

Tam ödeme gerçekleşmediği sürece alacaklı kalan kısım için diğer borçlulara dönebilir.

Buna karşılık alacaklı bir borçludan fazlasını tahsil edip aynı miktarı başka borçludan tekrar alamaz; teselsül tahsil kolaylığı sağlar, zenginleşme aracı değildir.