HMGS Borçlar Hukuku Şekil Konu Anlatımı

Sözleşmelerde şekil konusu, borçlar hukukunun en temel özgürlük kuralı ile başlar.

Taraflar bir sözleşme yapmak istediklerinde kural olarak belirli bir kelime dizisini, belirli bir kâğıdı, resmi makam önünde yapılacak özel bir işlemi veya mutlaka yazılı bir metni kullanmak zorunda değildir.

Kanun aksini öngörmedikçe sözleşmenin geçerliliği şekle bağlı olmaz.

Bu ilke, irade açıklamasının içerik olarak anlaşılabilir olmasını yeterli görür; taraflar sözlü anlaşabilir, yazılı metin düzenleyebilir, elektronik iletişim kullanabilir veya davranışlarıyla sözleşme iradesini ortaya koyabilir.

Ancak bu özgürlük mutlak değildir.

Kanun bazı işlemlerde tarafları düşünmeye sevk etmek, işlem güvenliğini artırmak, üçüncü kişileri korumak veya uyuşmazlık halinde içeriği belirginleştirmek için özel bir şekil arayabilir.

Böyle bir durumda şeklin hukuki işlevi sınav bakımından kritik hale gelir.

Kanunun sözleşmeler için öngördüğü şekil, kural olarak geçerlilik şeklidir.

Bu ifade, şekle uyulmamasının yalnızca ispat sorununa yol açmadığını anlatır.

Geçerlilik şekline uyulmadan yapılan sözleşme, taraflar edimleri konuşmuş ve hatta fiilen hazırlık yapmış olsa bile, şekil eksikliği nedeniyle hüküm doğurmaz.

Öğrenme tuzağı burada ortaya çıkar: yazılı delil ile yazılı geçerlilik aynı şey değildir.

Bir işlem için kanun yazılı şekil arıyorsa, yazılı belge sonradan uyuşmazlık çıkarsa kanıt olsun diye değil, işlemin kurulup sonuç üretmesi için gerekir.

Bu yüzden şekil şartı bulunan bir sözleşmede tarafların gerçek iradelerinin uyuşması tek başına yeterli kabul edilmez.

Şekle bağlı bir sözleşmenin sonradan değiştirilmesi de aynı mantığa tabidir.

Kanun yazılı şekil aramışsa, sözleşmenin değişikliği de yazılı biçimde yapılmalıdır.

Bu kural yalnız yazılı şekil için değil, yazılı şekil dışındaki diğer geçerlilik şekilleri için de geçerlidir.

Böylece taraflar, başlangıçta sıkı kurallara bağlı olarak kurdukları sözleşmenin esaslı hükümlerini daha sonra şekilsiz bir anlaşmayla değiştiremezler.

Bunun istisnası, sözleşme metniyle çelişmeyen ve onu yalnızca tamamlayan yan hükümlerdir.

Örneğin temel edimi, bedeli veya tarafların ana yükümlülüğünü dönüştüren kayıt şekle tabi iken, ana metni bozmayan tamamlayıcı düzenlemeler farklı değerlendirilebilir.

Burada ölçüt, sonradan yapılan anlaşmanın mevcut metnin yerine geçip geçmediği veya onunla çatışıp çatışmadığıdır.

Yazılı şeklin ana unsuru imzadır.

Yazılı şekilde yapılması gereken sözleşmelerde borç altına girenlerin imzaları bulunmalıdır.

Her tarafın imzasının aranması gerekmez; önemli olan, kim borç yükleniyorsa onun yazılı metni kendi iradesine bağlayan işareti taşımasıdır.

Bu nedenle yalnız alacak hakkı kazanan, fakat borç altına girmeyen kişinin imzasının yokluğu her durumda geçerliliği bozacak şekilde okunmamalıdır.

İmza, metindeki iradenin o kişiye ait olduğunu gösterir ve borç altına giren kişi ile belge arasında hukuki bağ kurar.

Kanun ayrıca klasik kâğıt belge anlayışını dar tutmaz.

İmzalı mektup, aslı borç altına girenlerce imzalanmış telgraf, teyit edilmiş faks veya benzeri iletişim araçları ile güvenli elektronik imzayla gönderilip saklanabilen metinler, kanunda aksi öngörülmedikçe yazılı şekil yerine geçebilir.

İmzanın kural olarak borç altına girenin el yazısıyla atılması gerekir.

El yazısı, kişinin metni üstlendiğini bireysel ve ayırt edilebilir biçimde göstermeye yarar.

Güvenli elektronik imza ise el yazısıyla atılan imzanın hukuki sonuçlarını doğurur; bu nedenle elektronik ortamda yapılan işlemde sıradan bir ad yazımı ile güvenli elektronik imza aynı kabul edilmemelidir.

El yazısı dışında bir araçla imza atılması ancak örf ve âdetin bunu kabul ettiği sınırlı hallerde, özellikle çok sayıda çıkarılan kıymetli evrak gibi pratik ihtiyaçların bulunduğu alanlarda yeterli olabilir.

Görme engelli kişilerin imzasında da genel yaklaşım, kişinin kendi el yazısıyla imzasının yeterli olmasıdır; şahit, ancak kişinin talebi varsa aranır.

Bu kural, görme engelliliği otomatik bir şekil ağırlaştırması saymaması bakımından önemlidir.

İmza atamayan kişiler bakımından kanun, işlem hayatının tamamen durmasını önlemek için imza yerine geçebilecek işaretleri kabul eder.

Parmak izi, el ile yapılmış bir işaret veya mühür kullanılabilir; fakat bunların usulüne göre onaylanmış olması gerekir.

Onay koşulu, işaretin gerçekten ilgili kişiye ait olup olmadığı ve onun iradesini yansıtıp yansıtmadığı konusundaki güvenliği sağlar.

Kambiyo senetlerine ilişkin özel hükümler saklı olduğundan, bu genel kural her belge türüne aynı şekilde taşınmamalıdır.

Sınavda imza atamayanların kullandığı işaretleri, el yazısı dışında atılan imza ile karıştırmamak gerekir.

Birincisi imza atamama haline ilişkindir; ikincisi imza atabilen kişinin başka bir araç kullanmasına dair istisnadır.

Şekil yalnız kanundan doğmaz; taraflar da kanunun şekle bağlamadığı bir sözleşme için belirli bir biçim kararlaştırabilir.

Buna iradi şekil denir.

Taraflar sözleşmenin ancak yazılı yapılacağını veya başka bir belirli usule uyularak kurulacağını kararlaştırmışlarsa, o biçime uyulmayan sözleşme tarafları bağlamaz.

Burada taraf iradesi, kanunun aramadığı bir şartı ilişkiye dahil ederek geçerlilik eşiği yaratır.

Taraflar ayrıntı belirtmeden sadece yazılı şekil demişse, kanunun yazılı şekle ilişkin hükümleri uygulanır.

Bu nedenle iradi şekil, basit bir nezaket veya düzen tercihi gibi görülmemelidir; taraflar onu bağlayıcı kurucu koşul haline getirmiş olabilir.

Konuyu çalışırken şeklin üç düzeyde incelenmesi yararlı olur.

İlk düzey, kanun gerçekten şekil şartı koymuş mu sorusudur.

İkinci düzey, aranan şeklin hangi unsurlardan oluştuğudur; yazılı şekilde imza, elektronik imza, onaylı işaret ve belgelerin saklanabilirliği gibi ayrıntılar burada değerlendirilir.

Üçüncü düzey ise şeklin sonraki değişikliklere ve tarafların kendi kararlaştırdığı biçimlere etkisidir.

En sık hata, şekli yalnız sözleşmenin ilk kurulma anına özgü sanmak veya yazılı şekli her türlü elektronik metinle eşitlemektir.

Doğru yaklaşım, şekil serbestisini kural, kanuni veya iradi şekli ise bu kuralın sözleşmenin geçerliliğini doğrudan etkileyen istisnası olarak görmektir.

Şekil hükümlerinin pratik sonucu özellikle hükümsüzlük değerlendirmesinde görülür.

Geçerlilik şekline uyulmamışsa taraflardan biri sonradan sözleşmenin içeriğini kabul etmiş gibi davransa bile, asıl mesele eksik şeklin tamamlanıp tamamlanmadığıdır.

Bu nedenle sınav sorusunda önce işlemin türü ve kanunun bu işlem için özel biçim arayıp aramadığı saptanmalı, sonra tarafların kendi aralarında daha ağır bir biçim kabul edip etmediği incelenmelidir.

Şekle uyulmuş gibi görünen belgelerde de imzanın kimin üzerinde borç doğurduğu dikkatle ayrılmalıdır.

Bir metinde taraf isimlerinin yazılı olması, borç altına giren kişinin imzası yoksa yazılı şeklin tamamlandığı anlamına gelmeyebilir.

Buna karşılık yazılı şeklin amacı, tarafları gereksiz biçim ayrıntılarıyla cezalandırmak değil, borçlanma iradesini güvenilir ve belirlenebilir kılmaktır; bu yüzden kanunun yazılı şekil yerine geçebileceğini kabul ettiği iletişim araçları, irade açıklamasını saklanabilir ve imzayla ilişkilendirilebilir hale getirdiği ölçüde önem taşır.