HMGS Sözleşmeden Doğan Borçlar Konu Anlatımı

Sözleşmeden doğan borç ilişkisi, Türk Borçlar Kanunu’nun borcun kaynakları içinde en temel başlıklarından biridir.

Kanun sözleşmeyi, tarafların iradelerini karşılıklı ve birbirine uygun açıklamalarıyla kurulan hukuki ilişki olarak ele alır.

Bu tanımda iki ayrı unsur birlikte aranır.

Önce tarafların hukuki sonuç doğurmaya yönelen irade açıklamaları bulunmalıdır.

Sonra bu açıklamalar aynı sözleşmesel amaç üzerinde uyuşmalıdır.

Bir kişinin tek taraflı isteği, karşı tarafın buna uygun kabulü olmadan kural olarak sözleşme kurmaz.

Buna karşılık irade açıklamasının mutlaka resmi, yazılı veya uzun bir metin halinde yapılması da gerekmez; açık beyan kadar örtülü davranış da sözleşmenin kurulmasına yol açabilir.

Açık irade açıklaması, tarafın sözleşme kurma isteğini söz, yazı veya benzeri doğrudan ifade araçlarıyla ortaya koymasıdır.

Örtülü irade açıklaması ise kişinin davranışından, işlemin niteliğinden veya durumun gereklerinden anlaşılır.

Örneğin günlük hayatta bedeli belli bir hizmetten yararlanma, tarafların daha önceki ilişkileri veya ticari teamül bazı hallerde açık cümle kurulmadan da sözleşmesel iradeyi gösterebilir.

Ancak örtülü irade, her susma veya hareketsizlik anlamına gelmez.

Sözleşme kurulduğunu söyleyebilmek için davranışın objektif olarak hukuki bağlanma iradesini göstermesi gerekir.

Sınavda “susma kabul müdür?” sorusu bu nedenle bağlama göre çözülür; kanun, işin özelliği veya durum gereği açık kabul beklenmiyorsa ve öneri uygun sürede reddedilmemişse örtülü kabulden söz edilebilir.

Sözleşmenin kurulması için tarafların her ayrıntıyı düzenlemesi şart değildir.

Esaslı noktalar üzerinde uyuşma varsa, ikinci derecedeki noktalar konuşulmamış olsa bile sözleşme kurulmuş sayılır.

Esaslı nokta, kurulmak istenen sözleşmenin kimliğini ve asıl edim dengesini belirleyen unsurdur.

İkinci derecedeki noktalar ise sözleşmenin kurulmasını engellemeyen, sonradan tamamlanabilecek ayrıntılardır.

Taraflar bu tali konularda sonradan anlaşamazsa hakim işin özelliğine bakarak uyuşmazlığı karara bağlar.

Bu düzenleme, sözleşmenin kurulmasını gereksiz ayrıntı eksikliğine feda etmez.

Ancak kanunun şekle ilişkin hükümleri saklıdır.

Geçerlilik şekli aranan bir sözleşmede, esaslı noktalar üzerinde irade uyuşması bulunsa bile öngörülen şekle uyulmadıysa sözleşme hüküm doğurmayabilir.

Öneri ve kabul, sözleşme kurma sürecinin en önemli araçlarıdır.

Öneri, karşı tarafa yöneltilen ve kabul edildiğinde sözleşmeyi kurmaya elverişli olan irade açıklamasıdır.

Kabul ise öneriye uygun cevaptır.

Önerinin bağlayıcı olup olmadığı ve ne kadar süreyle bağlayıcı kaldığı, tarafların korunması bakımından önemlidir.

Kabul için süre belirlenmişse öneren bu sürenin sonuna kadar önerisiyle bağlı kalır.

Kabul süresi içinde kendisine ulaşmazsa öneren bağlılıktan kurtulur.

Burada önemli olan, kabulün yalnızca gönderilmiş olması değil, süre içinde önerene ulaşmasıdır.

Süreli öneri, muhataba düşünme imkanı verirken önerenin belirsiz süreyle bağlı kalmasını da engeller.

Süre belirlenmemiş önerilerde hazır olanlar ile hazır olmayanlar ayrımı yapılır.

Hazır olan bir kişiye süre koymadan yapılan öneri hemen kabul edilmezse öneren bağlı kalmaz.

Hazır olma yalnızca fiziksel olarak aynı yerde bulunmayı ifade etmez.

Telefon, bilgisayar gibi doğrudan iletişim sağlayan araçlarla yapılan görüşmeler de hazır olanlar arasında değerlendirilir.

Çünkü bu iletişim biçimlerinde taraflar öneriye aynı anda cevap verebilecek durumdadır.

Hazır olmayanlar arasında yapılan süresiz öneride ise öneren, zamanında ve usulüne uygun gönderilmiş bir cevabın ulaşmasının beklenebileceği ana kadar bağlıdır.

Bu süre somut duruma göre değişir; iletişim yolu, mesafe, işin niteliği ve olağan cevap verme zamanı dikkate alınır.

Hazır olmayanlar arasında zamanında gönderilen kabul önerene geç ulaşırsa özel bir denge kurulur.

Öneren kabulün zamanında ulaşmış sayılabileceğini düşünebilir.

Fakat geç ulaşan kabul ile bağlı olmak istemiyorsa durumu hemen kabul edene bildirmek zorundadır.

Bu kural, kabul edenin güvenini korur.

Öneren sessiz kalırsa geç ulaşma nedeniyle bağlılıktan kurtulduğunu ileri sürmesi her zaman mümkün olmayabilir.

Sınavda bu noktada “geç ulaşan kabul her durumda hükümsüzdür” gibi kesin ifadelerden kaçınmak gerekir.

Kanun, geç ulaşmanın nedenine ve önerenin davranışına göre daha dengeli bir çözüm benimser.

Örtülü kabul, açık kabulün beklenmediği hallerde önem kazanır.

Öneren, kanun, işin özelliği veya durumun gereği açık kabul beklemek zorunda değilse ve öneri uygun sürede reddedilmemişse sözleşme kurulmuş sayılır.

Bu düzenleme özellikle süreklilik gösteren ilişkilerde, tarafların önceki davranışlarında veya ticari hayatın olağan akışında anlam kazanır.

Buna karşılık ısmarlanmamış bir şeyin gönderilmesi öneri sayılmaz.

Böyle bir şeyi alan kişi onu geri göndermek veya saklamakla yükümlü değildir.

Bu kural, kişilerin istemedikleri bir işlem üzerinden borç altına sokulmasını engeller.

Dolayısıyla susma bazen kabul sonucu doğurabilir, fakat istenmeden gönderilen şey karşısında susma veya kullanmama kişiye koruma sağlar.

Bağlayıcı olmayan öneri ve herkese açık öneri ayrımı da dikkat ister.

Öneren, önerisiyle bağlı olmama hakkını açıkça saklı tutmuşsa veya işin özelliğinden ya da durumun gereğinden bağlanma niyetinin bulunmadığı anlaşılıyorsa öneri kendisini bağlamaz.

Buna karşılık fiyatını göstererek mal sergilenmesi ya da tarife, fiyat listesi ve benzerlerinin gönderilmesi, aksi açıkça ve kolaylıkla anlaşılmadıkça öneri sayılır.

Buradaki sınav tuzağı, her reklamı veya her fiyat listesini aynı hukuki sonuçla değerlendirmektir.

Kanun bazı herkese açık açıklamaları bağlayıcı öneri sayabilir; ancak açıklamanın niteliği, bağlanmama kaydı ve durumun gerekleri ayrıca incelenir.

İlan yoluyla ödül sözü verme, sözleşme kurulmasına benzeyen fakat kendine özgü tek taraflı bir borç doğuran düzenlemedir.

Bir sonucun gerçekleşmesi karşılığında ödül vereceğini ilan eden kişi sözünü yerine getirmekle yükümlüdür.

Sonuç gerçekleşmeden önce sözünden cayarsa veya sonucun gerçekleşmesini engellerse, dürüstlük kurallarına uygun yapılan giderleri karşılamak zorunda kalabilir; ancak ödenecek giderlerin toplamı ödülün değerini aşamaz.

Ödül sözü veren, gider isteyenlerin beklenen sonucu gerçekleştiremeyeceğini ispat ederse bu yükümlülükten kurtulur.

Bu kurum, irade açıklamasının yalnız iki taraflı sözleşme kalıbında değil, ilan yoluyla da borç doğurabileceğini gösterir.

Öneri ve kabulün geri alınması, açıklamaların karşı tarafa ulaşmasıyla ilgilidir.

Geri alma açıklaması öneriden önce veya aynı anda karşı tarafa ulaşırsa, ya da daha sonra ulaşmasına rağmen karşı tarafça öneriden önce öğrenilirse öneri yapılmamış sayılır.

Aynı kural kabulün geri alınması için de geçerlidir.

Bu düzenleme, irade açıklamasının muhatap üzerinde güven yaratmasından önce geri çekilmesine imkan tanır.

Hazır olmayanlar arasında kurulan sözleşmelerde hüküm anı ise kabulün gönderildiği andır.