HMGS Hata Hile İkrah Konu Anlatımı

Hata, hile ve ikrah, borçlar hukukunda irade bozuklukları olarak ele alınır.

Sözleşme dışarıdan bakıldığında kurulmuş görünse de taraflardan birinin iradesi yanlış bilgi, aldatıcı davranış veya baskı nedeniyle sakatlanmış olabilir.

Kanun bu üç durumda aynı kelimeyle değil, her biri için farklı koşullarla koruma sağlar.

Bu nedenle olay sorusunda önce iradeyi bozan sebebin ne olduğu belirlenmelidir.

Yanılma, kişinin kendi iradesini yanlış bir varsayım veya yanlış açıklama nedeniyle kurmasıdır.

Aldatma, karşı tarafın veya üçüncü kişinin gerçeğe aykırı etki yaratmasıdır.

Korkutma ise kişinin ağır baskı altında sözleşmeye yönelmesidir.

Yanılmanın sonuç doğurması için esaslı olması gerekir.

Her yanlış düşünce sözleşmeden kurtulma hakkı vermez.

Kanun bazı açıklama yanılmalarını özellikle esaslı kabul eder.

Kişi kurmak istediği sözleşmeden başka bir sözleşme için irade açıklamışsa, işlem türünde hata vardır.

İstediği konudan başka bir konu için beyanda bulunmuşsa, konu yanılgısı gündeme gelir.

Sözleşme yapmak istediği kişiden başka birine yönelmişse veya belirli nitelikleri nedeniyle önem verdiği kişi yerine başka biri için açıklama yapmışsa kişi yanılgısı oluşur.

Gerçekte üstlenmek istediğinden önemli ölçüde fazla edim veya istediğinden önemli ölçüde az karşı edim için açıklamada bulunmak da esaslıdır.

Basit hesap yanlışlığı bu gruba girmez.

Tarafların işlem iradesi ve üzerinde anlaştıkları esas içerik belli olduğu hâlde yalnız aritmetik bir hata yapılmışsa, sözleşme geçerliliğini korur ve yanlışlık düzeltilir.

Bu ayrım sınavda çok önemlidir.

Örneğin miktar hesabındaki toplama hatası ile kişinin aslında çok daha düşük bedelle işlem yapmak isterken önemli ölçüde farklı bir edime razı görünmesi aynı şey değildir.

Birincisi düzeltme sonucunu doğurur; ikincisi şartları varsa esaslı yanılma sayılabilir.

Bu yüzden olayda hatanın sözleşme iradesini mi, yoksa yalnız hesap sonucunu mu etkilediği ayrılmalıdır.

Saikte yanılma, kişinin sözleşmeyi yapma nedeninde yanılmasıdır ve kural olarak esaslı sayılmaz.

Bir şeyi ileride değer kazanacağı inancıyla almak, beklenen kullanım amacının gerçekleşmemesi veya kişisel tahminin boşa çıkması tek başına yeterli değildir.

Ancak yanılan tarafın yanıldığı saiki sözleşmenin temeli sayması dürüstlük kurallarına uygunsa ve bu durum karşı tarafça bilinebilir nitelikteyse sonuç değişebilir.

Burada saik, yalnız iç dünyada kalan özel düşünce olmaktan çıkıp işlem bakımından anlaşılabilir bir temel hâline gelmelidir.

İletmede yanılmada da haberci, çevirmen veya kullanılan araç iradeyi yanlış aktarmışsa yanılma hükümleri uygulanır; çünkü karşı tarafa ulaşan açıklama irade sahibinin gerçek beyanını doğru yansıtmamıştır.

Yanılma hakkı dürüstlük kuralıyla sınırlıdır.

Yanılan kişi, yanılmasını karşı tarafı haksız biçimde zor durumda bırakacak şekilde ileri süremez.

Özellikle karşı taraf sözleşmenin yanılanın gerçekte kastettiği anlamda kurulmasına razı olduğunu bildirirse, sözleşme o anlamda kurulmuş sayılır.

Böylece yanılma, sözleşmeden kurtulmak için kötüye kullanılmaz.

Yanılan kişi kendi kusuruyla yanılmışsa, sözleşmenin hükümsüzlüğünden doğan zararı gidermek zorunda olabilir.

Ancak karşı taraf yanılmayı biliyor veya bilmesi gerekiyorsa tazminat istenemez.

Hâkim, hakkaniyet gerektirirse ifadan beklenen yararı aşmamak koşuluyla daha yüksek tazminata da karar verebilir.

Aldatma, yanılmadan farklı olarak karşı tarafın ya da üçüncü kişinin etkisiyle ortaya çıkar.

Taraflardan biri diğerinin aldatması sonucu sözleşme yapmışsa, yanılması esaslı olmasa bile sözleşmeyle bağlı değildir.

Burada kanun aldatıcı davranışı daha ağır görür; çünkü iradenin yanlış oluşması dürüst olmayan müdahale sonucudur.

Üçüncü kişinin aldatması daha sınırlı değerlendirilir.

Sözleşmenin tarafı aldatmayı bilmiyor ve bilebilecek durumda da değilse, aldatılan kişinin bağlı olmama iddiası karşı tarafın güvenini aşırı zedeleyebilir.

Bu nedenle üçüncü kişi aldatmasında, sözleşmenin yapıldığı sırada karşı tarafın aldatmayı bilmesi veya bilecek durumda olması aranır.

Korkutma, kişinin özgür kararını ağır bir zarar tehdidi altında kullanmasıdır.

Taraflardan biri diğerinin veya üçüncü kişinin korkutması sonucu sözleşme yapmışsa, sözleşmeyle bağlı değildir.

Korkutmanın kabulü için korkutulanın, kendisinin veya yakınlarından birinin kişilik haklarına ya da malvarlığına yönelik ağır ve yakın bir zarar tehlikesine inanmakta haklı olması gerekir.

Tehlikenin soyut, uzak veya hafif olması yeterli değildir.

Ayrıca kanuni bir hakkın kullanılacağı uyarısı normalde hukuka uygundur; fakat bu uyarı karşı tarafın zor durumundan aşırı yarar sağlamak için kullanılmışsa korkutma kabul edilebilir.

Böylece kanun, meşru hak kullanımını korurken baskı aracına dönüşen kullanımı sınırlar.

Korkutan üçüncü kişi olduğunda karşı tarafın bilgisi tazminat bakımından önem kazanır.

Diğer taraf korkutmayı bilmiyor ve bilebilecek durumda değilse, sözleşmeyle bağlı kalmak istemeyen korkutulan kişi hakkaniyet gerektiriyorsa karşı tarafa tazminat ödemek zorunda kalabilir.

Bu hüküm, masum karşı tarafın güvenini tamamen yok saymaz.

Aldatma ve korkutmada tazminat hakkı da ayrıca düşünülmelidir.

Sözleşmeyle bağlı olmama imkânı ile zararların giderilmesi talebi aynı şey değildir; biri sözleşmenin bağlayıcılığına, diğeri uğranılan zararın karşılanmasına yönelir.

İrade bozuklukları süresiz biçimde ileri sürülemez.

Yanılan veya aldatılan kişi durumu öğrendiği, korkutulan kişi ise baskının etkisi ortadan kalktığı andan başlayarak bir yıl içinde sözleşmeyle bağlı olmadığını bildirmeli ya da verdiği şeyi geri istemelidir.

Bu süre geçirilirse sözleşme onanmış sayılır.

Onama, irade bozukluğu savunmasını kapatır; fakat aldatma veya korkutmadan doğan tazminat hakkını ortadan kaldırmaz.

Pratik çözümde önce bozukluğun türünü, sonra kanuni koşullarını, ardından dürüstlük ve kusur sonuçlarını, en son da bir yıllık süreyi kontrol etmek gerekir.

Bu sıra, hata, hile ve ikrahın birbirine karıştırılmasını önler.

Olay sorularında hile ile saikte yanılma özellikle karıştırılır.

Kişi kendi beklentisi yüzünden yanılmışsa saik yanılmasına gidilir ve kural olarak sözleşme ayakta kalır.

Fakat yanlış beklenti karşı tarafın aldatıcı davranışıyla oluşturulmuşsa artık aldatma değerlendirmesi yapılır ve yanılmanın esaslı olup olmadığı belirleyici olmaz.

Benzer şekilde korkutma ile ekonomik zorluk da ayrılmalıdır.