HMGS İfa İmkânsızlığı Konu Anlatımı

İfa imkânsızlığı, borcun ifa edilmemesinin her türünü kapsayan genel bir etiket değildir.

Bu kurum, borcun yerine getirilmesinin borçluya sorumlu tutulamayacak bir nedenle artık mümkün olmaması halinde uygulanır.

Borç geç ifa edilebilecek durumdaysa temerrüt, borç kötü veya eksik yerine getirilmişse genel borca aykırılık, edim gerçekten yerine getirilemez hale gelmişse imkânsızlık düşünülür.

Bu ayrım, sınav sorularında ilk kontrol noktasıdır.

Çünkü imkânsızlıkta borç çoğu kez kendiliğinden sona erer; temerrütte ise borç varlığını korur ve alacaklı belirli seçimlik haklar kullanır.

Tam ifa imkânsızlığında borcun konusu artık yerine getirilemez hale gelmiştir ve bu sonuç borçlunun sorumlu tutulamayacağı bir sebepten doğmuştur.

Böyle bir durumda borç sona erer.

Sona erme için ayrıca alacaklının kabulü veya mahkeme kararı aranmaz; imkânsızlık borç ilişkisinin edim borcu üzerindeki etkisini doğrudan gösterir.

Ancak borçlunun kusuruyla ortaya çıkan imkânsızlık bu başlık altında değerlendirilmez; o durumda borçlu borca aykırılık hükümlerine göre sorumlu olabilir.

Bu nedenle imkânsızlığın hem objektif olarak edimi etkileyip etkilemediği hem de borçluya yüklenebilir olup olmadığı birlikte incelenmelidir.

Karşılıklı borç yükleyen sözleşmelerde tam imkânsızlığın sonuçları daha karmaşıktır.

Bir taraf imkânsızlık nedeniyle kendi borcundan kurtuluyorsa, karşı taraftan daha önce aldığı edimi sebepsiz zenginleşme esaslarına göre geri vermek zorundadır.

Henüz kendisine ifa edilmemiş olan karşı edimi de artık isteyemez.

Bu sonuç, sözleşmenin dengesini korur; borçlu edimini yerine getiremiyorken karşı tarafın edimini tutması veya talep etmeyi sürdürmesi kural olarak kabul edilmez.

Bunun istisnası, kanun veya sözleşme gereği borcun ifasından önce doğan hasarın alacaklıya yükletildiği durumlardır.

Böyle özel bir risk aktarımı varsa genel iade mantığı aynı şekilde uygulanmayabilir.

Borçlunun imkânsızlık gerçekleştiğinde pasif kalması da sonuç doğurur.

Borçlu, ifanın imkânsızlaştığını alacaklıya gecikmeden bildirmeli ve zararın artmaması için gerekli önlemleri almalıdır.

Bu yükümlülük, borcun sona ermesinden bağımsızdır.

Borçlu edim borcundan kurtulmuş olabilir; fakat bildirim yapmadığı veya zararı sınırlayacak tedbirleri almadığı için ayrıca tazminat sorumluluğu doğabilir.

Örneğin alacaklı imkânsızlığı bilseydi başka kaynaktan edim temin edecek, masraf yapmayacak veya zararını azaltacaksa borçlunun susması yeni bir zarar sebebi haline gelebilir.

Bu nedenle imkânsızlık, borçlunun tüm davranış yükümlülüklerini sona erdiren bir serbest kalma alanı değildir.

Kısmi ifa imkânsızlığı, borcun yalnız bir bölümünün yerine getirilemez hale gelmesidir.

Kural olarak borçlu sadece imkânsızlaşan kısımdan kurtulur ve kalan kısmı ifa etmekle yükümlü kalır.

Bu kural, borcun mümkün olan bölümünün korunmasını sağlar.

Ancak kısmi imkânsızlık baştan bilinseydi tarafların böyle bir sözleşmeyi kurmayacağı açıkça anlaşılıyorsa borcun tamamı sona erer.

Burada ölçüt tarafların varsayımsal iradesidir: kalan edim, sözleşmenin ekonomik ve hukuki amacını artık karşılamıyorsa tarafları kısmi ilişkiye zorlamak doğru olmaz.

Bu değerlendirme soyut değil, somut sözleşmenin amacı ve edimlerin bağlantısı üzerinden yapılmalıdır.

Karşılıklı borç yükleyen sözleşmelerde kısmi imkânsızlık ayrıca karşı edimin durumunu gündeme getirir.

Bir tarafın borcu kısmen imkânsızlaşır ve alacaklı kalan kısmın ifasına razı olursa, karşı edim de aynı oranda yerine getirilir.

Böylece taraflar arasında orantı korunur.

Alacaklı kısmi ifaya razı olmazsa veya karşı edim bölünemeyen nitelikteyse tam imkânsızlık hükümleri uygulanır.

Bu ayrım özellikle tek bir bütün halinde anlam taşıyan sözleşmelerde önemlidir.

Kısmi teslim teknik olarak mümkün olsa bile alacaklının sözleşmeden beklediği amaç ortadan kalkmışsa, tam imkânsızlık sonucuna yaklaşan bir çözüm doğabilir.

Aşırı ifa güçlüğü, imkânsızlıktan farklıdır.

Burada edim tamamen veya kısmen imkânsızlaşmamıştır; borç hala yerine getirilebilir.

Fakat sözleşmenin kurulmasından sonra ortaya çıkan olağanüstü bir durum, borçludan ifa istenmesini dürüstlük kuralına aykırı düşecek ölçüde ağırlaştırmıştır.

Bu durumun sözleşme kurulurken taraflarca öngörülmemiş ve öngörülmesinin de beklenmemiş olması gerekir.

Ayrıca olağanüstü durum borçludan kaynaklanmamalı ve sözleşme kurulurken mevcut olguları borçlu aleyhine ciddi biçimde değiştirmelidir.

Borçlu henüz ifa etmemiş olmalı ya da ifa etmişse aşırı güçlükten doğan haklarını saklı tutarak ifa etmiş bulunmalıdır.

Bu koşullar gerçekleşirse borçlu doğrudan borçtan kurtulmuş sayılmaz; öncelikle hakimden sözleşmenin yeni koşullara uyarlanmasını isteyebilir.

Uyarlama, edimlerin değişen şartlara göre yeniden dengelenmesi anlamına gelir.

Uyarlama mümkün değilse borçlu sözleşmeden dönme hakkını kullanabilir.

Sürekli edimli sözleşmelerde ise geçmişe etkili dönme çoğu zaman ilişkinin yapısına uygun düşmediğinden kural olarak fesih gündeme gelir.

Aşırı ifa güçlüğü yabancı para borçlarında da uygulanabilir; ancak bu, her kur değişikliğinin otomatik uyarlama sebebi olduğu anlamına gelmez.

Kanunun aradığı olağanüstülük, öngörülemezlik, borçludan kaynaklanmama ve dürüstlük kuralına aykırı ağırlaşma birlikte bulunmalıdır.

İfa imkânsızlığı konusundaki temel öğrenme tuzağı, “zorlaştı” ile “imkânsızlaştı” ifadelerini aynı kabul etmektir.

İmkânsızlıkta edim artık yerine getirilemez; aşırı ifa güçlüğünde edim yapılabilir fakat mevcut şartlarda borçludan aynen ifa istemek dürüstlük kuralıyla bağdaşmayabilir.

Bir diğer hata, borçlu kusurluysa yine imkânsızlık hükümlerine gidileceğini düşünmektir.

Oysa borçlunun sorumlu olduğu sebeplerle edim ortadan kalkmışsa genel sorumluluk hükümleri devreye girebilir.

Doğru çözüm sırası, önce edimin ifa edilebilir olup olmadığını, sonra imkânsızlığın tam mı kısmi mi olduğunu, daha sonra karşılıklı sözleşmede iade ve karşı edim sonuçlarını, en sonunda bildirim ve zararı azaltma yükümlülüklerini kontrol etmektir.

Kısmi imkânsızlıkta alacaklının rızasının aranması da pratik bakımdan önemlidir.

Borçlu kalan kısmı sunmaya hazır olsa bile, karşılıklı sözleşmede alacaklı bu sınırlı edimin kendi amacı bakımından yeterli olup olmadığını değerlendirebilir.

Rıza varsa sözleşme küçülmüş biçimde ayakta tutulur ve karşı edim buna göre azaltılır.

Rıza yoksa veya karşı edim bölünemiyorsa ilişkiyi zorla parçalara ayırmak yerine tam imkânsızlık sonuçlarına gidilir.

Bu nedenle olayda edimin fiziksel olarak bölünebilir olması tek başına yeterli değildir; hukuki ve ekonomik bölünebilirlik de aranır.

Örneğin kalan edim alacaklı için bağımsız değer taşıyorsa orantılı çözüm düşünülebilir; kalan bölüm sözleşmenin hedefini karşılamıyorsa tam sona erme sonucu daha uygun hale gelir.

Aşırı ifa güçlüğünde ise izlenecek yol imkânsızlıktan daha farklıdır.

Borçlu, şartlar ağırlaştı diye tek taraflı olarak edimini azaltamaz veya sözleşmeyi kendiliğinden yeni koşullara çeviremez.

Kanunun tanıdığı temel araç, hakimin sözleşmeyi uyarlamasını istemektir.

Uyarlama mümkün görülmezse dönme, sürekli edimli ilişkilerde ise ileriye etkili fesih gündeme gelir.

Borçlu daha önce edimi yerine getirmişse, haklarını saklı tutmadan ifa etmiş olması uyarlama talebini zayıflatır; çünkü kanun henüz ifa etmeme veya çekinceyle ifa etmiş olma şartını arar.