HMGS Takas Konu Anlatımı

Takas, borcu sona erdiren kurumlar arasında özellikle pratik önemi yüksek bir yoldur.

İki kişi aynı anda birbirine borçluysa, her iki tarafın ayrı ayrı ödeme yapması yerine borçlar karşılıklı olarak mahsup edilebilir.

Bu mekanizma gereksiz ödeme dolaşımını önler; fakat borçların kendiliğinden silinmesi anlamına gelmez.

TBK takası belirli şartlara ve takas iradesinin bildirilmesine bağlar.

Bu nedenle olay sorusunda “iki tarafın birbirinden alacağı var” bilgisi tek başına yeterli değildir.

Alacakların türü, muacceliyeti, karşılıklılığı ve takasa engel özel durumlar ayrıca incelenmelidir.

Genel takas şartlarının ilki karşılıklılıktır.

Takas yapmak isteyen kişi, alacaklısına karşı aynı zamanda borçlu olmalıdır.

Bir kişinin üçüncü kişiden olan alacağını kendi borcuyla takas etmesi kural olarak mümkün değildir; çünkü borç ve alacak aynı iki kişi arasında karşılıklı durmaz.

İkinci şart edimlerin para veya özdeş diğer edimlerden oluşmasıdır.

Para borçları çoğu kez takasa elverişlidir.

Para dışındaki edimlerde ise aynı türden ve birbirinin yerine geçebilen edimler aranır.

Özel bir malın teslimi ile para borcu arasında genel takas yapılamaz; çünkü edimler özdeş değildir.

Üçüncü şart muacceliyettir.

Kural olarak her iki borcun da istenebilir hale gelmiş olması gerekir.

Borçlardan biri henüz vadesi gelmemişse, karşı tarafı erken ifaya zorlayacak şekilde takas ileri sürülemez.

Bu kural, borçlunun vade korumasını güvence altına alır.

Buna karşılık alacaklardan birinin çekişmeli olması takası engellemez.

Bir alacağın varlığı veya miktarı tartışılıyorsa, bu tartışma takas beyanının yapılmasına baştan engel sayılmaz; uyuşmazlık takasın geçerli sonuç doğurup doğurmadığı değerlendirilirken çözülebilir.

Zamanaşımına uğramış alacaklarda özel bir denge vardır.

Bir alacak sonradan zamanaşımına uğramış olsa bile, takas edilebileceği anda henüz zamanaşımına uğramamış idiyse takas için kullanılabilir.

Burada bakılan an, takas şartlarının oluştuğu andır.

Eğer alacak o anda takasa elverişliydi, sonradan zamanaşımı definin doğması takas imkânını tamamen ortadan kaldırmaz.

Ancak alacak takas edilebilir hale gelmeden önce zamanaşımına uğramışsa, bu alacağa dayanarak takas yapılamaz.

Sınavlarda zaman çizelgesi bu nedenle önemlidir; muacceliyet ve zamanaşımı tarihleri birlikte okunmalıdır.

Takasın hüküm doğurması için takas iradesinin karşı tarafa bildirilmesi gerekir.

Borçlar yalnız kanuni şartlar gerçekleşti diye otomatik olarak sona ermez.

Takas hakkını kullanmak isteyen borçlu, alacaklıya takas etmek istediğini yöneltmelidir.

Bu beyan ulaştığında, her iki borç takas edilebildikleri anda daha küçük borç tutarı kadar sona ermiş kabul edilir.

Sonucun geçmişe etkili gibi görünmesinin nedeni, sona ermenin beyan tarihindeki borç miktarına değil takas imkânının doğduğu ana bağlanmasıdır.

Daha büyük alacak ise kalan kısmıyla devam eder.

Kefalet halinde takas, kefil için savunma imkânı yaratır.

Asıl borçlunun takas hakkı varsa, kefil de alacaklıya ödeme yapmaktan kaçınabilir.

Bu sonuç kefaletin feri niteliğiyle uyumludur; alacaklı, asıl borçlunun kullanabileceği takas imkânını görmezden gelerek kefilden ödeme isteyemez.

Ancak bu, kefilin kendi bağımsız alacağıyla her durumda takas yapabileceği anlamına gelmez.

Burada önemli olan asıl borçlunun alacaklıya karşı takas ileri sürebilecek durumda olmasıdır.

Üçüncü kişi yararına sözleşmede kanun takası sınırlar.

Bir kişi sözleşmede üçüncü kişi yararına borç altına girmişse, bu borcu sözleşmenin diğer tarafından olan alacağıyla takas edemez.

Çünkü üçüncü kişi yararına edimde korunmak istenen menfaat, sözleşmenin diğer tarafıyla olan hesaplaşmadan bağımsızdır.

Borçlu, üçüncü kişiye sağlanacak edimi kendi karşı alacağı nedeniyle ortadan kaldıramaz.

Bu hüküm, takasın karşılıklılık şartının ve üçüncü kişi yararına sözleşmenin koruma amacının birlikte sonucudur.

İflas halinde ise alacaklılar lehine özel bir kolaylık tanınır.

Borçlunun iflası durumunda alacaklılar, alacakları henüz muaccel olmasa bile müflise olan borçlarıyla takas yapabilir.

İflas, alacaklıların toplu tasfiye içinde korunmasını gerektirdiğinden, normal muacceliyet kuralı bu özel durumda esnetilir.

Böylece alacaklı, müflise borcunu tamamen ödeyip kendi alacağı için iflas masasında düşük oranda pay beklemek zorunda bırakılmaz.

Ancak bu özel kuralın iflas bağlamıyla sınırlı olduğu unutulmamalıdır.

Bazı alacaklarda takas, hakkın doğumundan sonra bile ancak alacaklının rızasıyla yapılabilir.

Tevdi edilmiş eşyanın geri verilmesine veya bedeline ilişkin alacaklar, haksız biçimde alınan ya da aldatma sonucunda alıkonulan eşyanın iadesine ilişkin alacaklar ve nafaka ile işçi ücreti gibi alacaklının veya ailesinin geçimi için zorunlu olan alacaklar bu gruptadır.

Bu sınırlamanın nedeni, alacaklının doğrudan elde etmesi gereken edimin borçlunun tek taraflı beyanıyla ortadan kaldırılmasını engellemektir.

Özellikle nafaka ve ücret alacaklarında sosyal koruma amacı belirgindir.

Takastan feragat kural olarak önceden mümkündür.

Borçlu, ileride doğabilecek takas hakkını kullanmayacağını kabul edebilir.

Ancak bu genel kuralın özel istisnaları vardır.

Kira sözleşmesinden doğan alacaklar bakımından kiracı ve kiraya veren, takas hakkından önceden vazgeçemez.

Bu özel hüküm, kira ilişkisinde tarafların doğabilecek karşılıklı alacaklarını tamamen takas dışı bırakacak peşin kayıtları geçersiz kılar.

Böylece genel hükümdeki feragat serbestisi, kira ilişkisi için daraltılmış olur.

HMGS sorularında takas çözümü sistematik yapılmalıdır.

Önce tarafların aynı iki kişi olup olmadığı, sonra edimlerin para veya özdeş edim niteliği, ardından muacceliyet şartı kontrol edilir.

Alacak çekişmeli ise bu durum tek başına olumsuz cevap verdirmez.

Zamanaşımı varsa takas edilebilirlik anı belirlenir.

Daha sonra takas beyanının yapılıp yapılmadığı ve daha az borç tutarı kadar sona erme sonucu değerlendirilir.

Son aşamada kefalet, üçüncü kişi yararına sözleşme, iflas, rızaya bağlı alacaklar ve özel feragat yasağı gibi istisnalar aranır.

Bu sıra, takası hem ödeme hem ibra hem de mahsup benzeri muhasebe işlemlerinden ayırmayı sağlar.

Takasın kısmi sonuç doğurması da ayrıca öğrenilmelidir.

Karşılıklı borçlar eşit değilse, küçük olan borç kadar sona erme gerçekleşir ve büyük borcun kalan kısmı varlığını sürdürür.

Bu nedenle takas, her olayda iki tarafı tamamen borçtan kurtarmaz.

Örneğin bir tarafın daha yüksek para alacağı varsa, takas beyanı yalnız karşı borç tutarı kadar etki eder; bakiye için talep hakkı devam eder.

Bu sonuç, takasın ödeme yerine geçen pratik işlevini gösterir.

Taraflar ayrıca hangi alacakların takasa konu edildiğini açıkça belirlememişse, birden çok borcun bulunduğu ilişkilerde hangi kalemin sona erdiği uyuşmazlık konusu olabilir.

Çözümde takas beyanının kapsamı bu yüzden dikkatle okunmalıdır.

Takas ile mahsup kavramı günlük kullanımda birbirine yaklaşsa da sınav dilinde aynı kabul edilmemelidir.

Mahsup bazen aynı borç ilişkisi içinde yapılan hesap indirimi veya ödenmiş miktarın düşülmesi anlamında kullanılır.

Takas ise karşılıklı, aynı türden ve muaccel borçlar arasında borcu sona erdiren hukuki haktır.