HMGS İfa Konu Anlatımı

İfa, borcun doğal sona erme yoludur; borçlu edimini gereği gibi yerine getirir, alacaklı da borç ilişkisinden beklediği hukuki menfaate ulaşır.

Ancak ifa yalnız “ödeme yapıldı mı” sorusundan ibaret değildir.

Kim ifa edecek, edim tamamen mi yoksa kısmen mi sunulacak, borç nerede ve ne zaman yerine getirilecek, para borcunda hangi para birimi veya hangi borca mahsup uygulanacak gibi ayrıntılar ifanın geçerli ve eksiksiz sayılıp sayılmayacağını belirler.

Bu nedenle ifa konusunu çalışırken borcun konusu ile ifanın koşullarını birlikte düşünmek gerekir.

Borçlunun edimi bizzat yerine getirmesi kural olarak zorunlu değildir.

Alacaklının borçlunun kişisel becerisine, güven ilişkisine veya şahsına bağlı özel bir menfaati yoksa borç üçüncü kişi eliyle de ifa edilebilir.

Para borcunda genellikle borçlunun kişiliği değil ödemenin yapılması önemlidir.

Buna karşılık kişisel yetenek gerektiren bir sanat eseri, belirli bir uzmanın yapacağı danışmanlık veya tarafların açıkça borçlunun şahsına önem verdiği edimler farklı değerlendirilebilir.

Sınavda “borçlu yerine arkadaşı ifa etti” denildiğinde hemen geçersizlik sonucuna gidilmemeli; önce alacaklının bizzat ifada korunmaya değer menfaati olup olmadığı araştırılmalıdır.

İfanın kapsamı bakımından kısmi ifa özel önem taşır.

Borcun tamamı belli ve muaccel ise alacaklı kısmi ifayı reddedebilir.

Bu kural, alacaklının borcu parçalar halinde kabul etmeye zorlanmamasını sağlar.

Fakat alacaklı kısmi ifayı kabul ederse, borçlunun kabul ettiği veya ikrar ettiği kısım bakımından artık ifadan kaçınamaz.

Bölünemeyen borçlarda ise alacaklı veya borçlu sayısının birden fazla olması farklı sonuç doğurur.

Birden çok alacaklıdan her biri borcun tamamının ifasını isteyebilir; birden çok borçludan her biri de borcun tamamını ifa etmekle yükümlüdür.

Borcun tamamını ifa eden borçlu, iç ilişkide diğer borçlulara payları oranında başvurabilir.

Burada dış ilişki ile iç ilişki ayrımı gözden kaçırılmamalıdır.

Çeşit borçlarında borçlu, hukuki ilişkiden veya işin niteliğinden aksi anlaşılmadıkça edimi seçer; fakat seçilecek şey ortalama nitelikten aşağı olamaz.

Bu, borçluya seçim kolaylığı tanırken alacaklıyı en düşük kalitedeki edime mahkum etmez.

Seçimlik borçlarda da aksi anlaşılmadıkça seçim hakkı borçluya aittir.

Öğrenme bakımından çeşit borcu ile seçimlik borç karıştırılmamalıdır.

Çeşit borcunda aynı tür içinden edim belirginleşir; seçimlik borçta ise birden fazla farklı edimden hangisinin borcu sona erdireceği seçilir.

Faiz borcunda oran kararlaştırılmamışsa yürürlükteki mevzuat devreye girer; sözleşmeyle belirlenen yıllık faiz oranı da kanunun koyduğu üst sınırı aşamaz.

İfa yeri, önce tarafların açık veya örtülü iradesine göre belirlenir.

Taraflar ödeme yerini sözleşmede yazmış olabilir veya ilişkinin niteliği bunu gösterebilir.

Böyle bir belirleme yoksa kanun tamamlayıcı ölçütler getirir.

Para borçları, alacaklının ödeme zamanındaki yerleşim yerinde ifa edilir.

Belirli bir parçanın teslimine ilişkin borç, sözleşmenin kurulduğu sırada o şeyin bulunduğu yerde yerine getirilir.

Bunların dışında kalan borçlarda ise borcun doğduğu sıradaki borçlu yerleşim yeri esas alınır.

Para borcunda alacaklının sonradan yerleşim yerini değiştirmesi ifayı önemli ölçüde güçleştirirse, borçlu önceki yerleşim yerinde ifa ederek korunabilir.

Bu ayrıntı, alacaklının tek taraflı yer değişikliğinin borçluya ağır külfet yüklemesini önler.

İfa zamanı belirlenmemişse veya hukuki ilişkinin özelliğinden başka sonuç çıkmıyorsa borç doğduğu anda muaccel olur.

Muacceliyet, alacaklının ifayı isteyebileceği ve borçlunun ifa etmesi gereken zamanı gösterir.

Taraflar süre kararlaştırmışsa sürelerin hesaplanması önem kazanır.

Ayın başı, ortası veya sonu gibi ifadelerin hangi günü anlattığı; gün, hafta, ay veya yıl olarak belirlenen sürelerin hangi tarihte dolacağı kanunda ayrıntılı düzenlenmiştir.

Sürenin son günü resmi tatile denk gelirse kural olarak süre tatil olmayan ilk güne uzar; ancak taraflar bunun aksini kararlaştırabilir.

Borç, alışılmış iş saatlerinde ifa ve kabul edilir.

Süre uzatılmışsa yeni süre, aksi kararlaştırılmadıkça önceki sürenin bitimini izleyen ilk günden başlar.

Erken ifa da ayrı bir sınav noktasıdır.

Sözleşmenin hükümleri, niteliği veya durumun gereği aksini göstermedikçe borçlu süre dolmadan edimini yerine getirebilir.

Fakat erken ifa, kendiliğinden indirim hakkı vermez.

Borçlu “erken ödedim, daha az öderim” diyemez; indirim için kanun, sözleşme veya adet desteği gerekir.

Karşılıklı borç yükleyen sözleşmelerde ise ifada sıra dikkate alınır.

Bir taraf, daha sonra ifa etme hakkı yoksa karşı taraftan ifa istemeden önce kendi borcunu ifa etmiş veya en azından ifasını önermiş olmalıdır.

Taraflardan biri ifa güçsüzlüğüne düşer ve diğer tarafın hakkı tehlikeye girerse, güvence sağlanıncaya kadar edimden kaçınma ve uygun sürede güvence verilmezse dönme imkanı doğar.

Para borçlarında temel kural ülke parasıyla ödemedir.

Yabancı para kararlaştırılmışsa ve aynen ödeme iradesi açıkça belirtilmemişse borç, ödeme günündeki kur üzerinden ülke parasıyla da kapatılabilir.

Borç zamanında ödenmezse alacaklı, koşullarına göre aynen ödeme veya vade ya da fiili ödeme günündeki kur üzerinden ülke parası talep edebilir.

Kısmi ödemede borçlu faiz veya giderlerde gecikmemişse yaptığı ödemeyi ana borçtan düşebilir; fakat alacaklının daha iyi güvenceye bağlanmış kısmına kendi lehine mahsup yapamaz.

Birden çok borç varsa borçlu ödeme gününde hangi borcu ödediğini bildirebilir.

Bildirim yoksa makbuzdaki açıklama, o da yoksa kanunun muacceliyet, takip, vade ve güvence durumuna göre kurduğu sıra uygulanır.

İfanın ispat ve sonuç kısmında makbuz ile borç senedinin geri verilmesi önemlidir.

Borcunu ödeyen borçlu makbuz isteyebilir; borcun tamamı ödenmişse borç senedinin iadesini veya iptalini de talep edebilir.

Borç tamamen ödenmemişse ya da senet alacaklıya başka haklar da veriyorsa borçlu en azından ödemenin senede işlenmesini isteyebilir.

Dönemsel edimlerde çekincesiz makbuz verilmesi önceki dönemlerin de ifa edildiği karinesini doğurur; anaparanın tamamı için makbuz verilmişse faizlerin de alındığı kabul edilir.

Borç senedi borçluya geri verilmişse borcun sona erdiği sonucuna varılır.

Alacaklı senedi kaybettiğini ileri sürerse, borçlu borcun sona erdiğini gösteren resmi veya onaylı belge isteyebilir.

Böylece ifa, yalnız edimi sunmakla değil, borcun kapandığını güvenli biçimde belgelemekle tamamlanan bir süreçtir.

İfa anlatımında alacaklının davranışı da hesaba katılmalıdır.

Borçlu edimi gereği gibi sunmasına rağmen alacaklı haklı sebep olmadan kabulden kaçınırsa veya borçlunun ifa edebilmesi için kendisinin yapması gereken hazırlıkları yapmazsa alacaklı temerrüdü gündeme gelir.

Bu durum borçlunun borcunu fiilen yerine getirmesini engeller; kanun borçluyu çaresiz bırakmaz.

Teslim edilecek şey bakımından borçlu, şartları varsa şeyi tevdi ederek borçtan kurtulabilir.

Tevdi yeri kural olarak ifa yerindeki hakim tarafından belirlenir; ticari mallarda daha pratik çözümler kabul edilebilir.

Şeyin korunması güç, masraflı veya bozulma tehlikesi varsa, belirli koşullarla satış ve bedelin tevdi edilmesi de mümkündür.

Teslim dışındaki edimlerde alacaklının temerrüdü, borçlunun temerrüdüne ilişkin dönme hükümlerine bağlanır.