HMGS Kişiliğin Korunması Konu Anlatımı

Kişiliğin korunması, kişinin hukuk düzeni karşısındaki değerini yalnız malvarlığıyla sınırlamayan bir koruma alanıdır.

Kimse hak ve fiil ehliyetinden vazgeçemez; özgürlüklerini hukuka veya ahlaka aykırı biçimde sınırlayamaz.

Kişilik hakkına hukuka aykırı saldırı halinde kişi hâkimden korunma isteyebilir.

Saldırının önlenmesi, devam eden saldırıya son verilmesi, sona ermiş saldırının hukuka aykırılığının tespiti, kararın bildirilmesi veya yayımlanması, maddi ve manevi tazminat ile kazancın verilmesi gibi yollar mümkündür.

HMGS açısından ana ayrım, hukuka aykırılığı kaldıran sebepler ile dava türleridir.

Rıza, üstün özel ya da kamusal yarar veya kanunun verdiği yetki yoksa kişilik hakkına saldırı kural olarak hukuka aykırıdır.

Bu nedenle koruma yolları, saldırının aşamasına göre ayrı ayrı seçilmelidir.

TMK m. 23, kişiliği önce kişinin kendi aşırı tasarruflarına karşı korur.

Kimse hak ve fiil ehliyetlerinden kısmen de olsa vazgeçemez.

Bu hüküm, kişinin “artık hak sahibi olmayacağım” veya “işlem yapma ehliyetimi tamamen bırakıyorum” gibi hukuk düzeninin kişi değerini ortadan kaldıran beyanlarla bağlanamayacağını gösterir.

Aynı madde özgürlüklerden vazgeçmeyi veya özgürlükleri hukuka ya da ahlaka aykırı biçimde sınırlamayı da engeller.

Kişi sözleşme özgürlüğüne sahip olsa bile kişiliğinin çekirdeğini yok eden, geleceğini ölçüsüz biçimde bağlayan veya insan onuruyla bağdaşmayan sınırlamalar geçerli kabul edilmez.

Maddenin biyolojik maddeye ilişkin düzenlemesi ayrıca dikkat ister.

Yazılı rıza üzerine insan kökenli biyolojik maddelerin alınması, aşılanması ve nakli mümkündür; fakat biyolojik madde verme borcu altına giren kişiden edimini yerine getirmesi istenemez ve maddi ya da manevi tazminat talep edilemez.

Burada kanun rızayı tamamen yok saymaz, fakat kişilik değerini borcun zorla ifasına kapatır.

HMGS bakımından bu, kişiliğin korunmasının yalnız üçüncü kişilere karşı dava açmak olmadığını; kişinin kendi bedeni ve özgürlüğü üzerinde kurulan borçların da sınırlandığını gösterir.

TMK m. 24, üçüncü kişilerin saldırılarına karşı genel ilkedir.

Hukuka aykırı olarak kişilik hakkına saldırılan kişi hâkimden korunma isteyebilir.

Saldırının hukuka aykırılığı için önemli istisnalar yine maddede sayılır: kişinin rızası, daha üstün nitelikte özel yarar, daha üstün kamusal yarar veya kanunun verdiği yetkinin kullanılması saldırıyı haklı kılabilir.

Bu sebeplerden biri yoksa kişilik hakkını zedeleyen saldırı hukuka aykırıdır.

Rıza mutlak değildir; rızanın kapsamı, zamanı ve kişilik değerleriyle bağdaşması ayrıca düşünülür.

Üstün yarar değerlendirmesinde de basit merak veya ekonomik çıkar yeterli görülmez; korunan menfaatin kişilik hakkına müdahaleyi haklı kılacak ağırlıkta olması gerekir.

TMK m. 25, saldırının aşamasına göre dava ve talepleri ayırır.

Saldırı tehlikesi henüz gerçekleşmeden belirmişse önleme davası istenir.

Saldırı devam ediyorsa sona erdirme davası gündeme gelir.

Saldırı bitmiş ama etkileri sürüyorsa hukuka aykırılığın tespiti istenebilir.

Bu üç koruma yolu aynı şey değildir; zaman bakımından farklı aşamalara cevap verir.

Davacı ayrıca düzeltmenin veya kararın üçüncü kişilere bildirilmesini ya da yayımlanmasını isteyebilir.

Bu talep özellikle saldırının sosyal çevrede veya kamusal alanda bıraktığı etkinin giderilmesine yönelir.

Malvarlığı ve manevi sonuçlar da saklıdır.

Kişilik hakkına saldırı maddi zarar doğurmuşsa maddi tazminat, manevi zarar doğurmuşsa manevi tazminat istenebilir.

Saldırı dolayısıyla elde edilen kazancın vekaletsiz iş görme hükümlerine göre verilmesi de talep edilebilir.

Bu, saldırganın kişilik hakkını kullanarak elde ettiği menfaati elinde tutmasını engelleyen ayrı bir yoldur.

Manevi tazminat isteminin devri ve mirasçılara geçmesi sınırlıdır: karşı taraf kabul etmedikçe devredilemez; miras bırakan tarafından ileri sürülmüş olmadıkça mirasçılara geçmez.

Yetki bakımından davacı kendi yerleşim yeri veya davalının yerleşim yeri mahkemesinde dava açabilir.

Bu başlıkta sınav çözümü saldırının türünü, hukuka aykırılığı kaldıran sebebi ve istenecek koruma yolunu ayrı ayrı bulmaya dayanır.

Tehlike, devam eden saldırı ve etkisi süren geçmiş saldırı aynı talebe bağlanmaz.

Rıza, üstün özel yarar, üstün kamusal yarar veya kanuni yetki varsa hukuka aykırılık değerlendirmesi değişir.

Zarar varsa tazminat, saldırıdan kazanç sağlanmışsa kazancın verilmesi ayrıca düşünülür.

Böyle okunduğunda kişiliğin korunması genel bir değer söylemi değil, m. 23-25'in kurduğu somut ve aşamalı dava sistemidir.

Kişiliğin korunmasında taleplerin birlikte ileri sürülebilmesi, bunların aynı şartlara bağlı olduğu anlamına gelmez.

Önleme, durdurma ve tespit davaları saldırının hukuka aykırılığına ve aşamasına odaklanır.

Maddi tazminat için zarar ve illiyet bağı, manevi tazminat için kişilik değerindeki manevi zedelenme, kazancın verilmesi için saldırıdan elde edilen menfaat ayrıca düşünülür.

Kararın yayımlanması veya üçüncü kişilere bildirilmesi ise zararı para ile karşılamaktan çok yanlış görünümü düzeltmeye yöneliktir.

Bu yüzden sınavda talep türü olayın zamanına ve etkisine göre seçilmelidir.