HMGS Tüzel Kişiler Konu Anlatımı

Tüzel kişiliğin kurulma mantığı, hukuk düzeninin bazı toplulukları tek başına hak ve borç sahibi kabul etmesine dayanır.

Bu kabulün iki temel görünümü vardır.

Birincisinde insanlar bir amaç etrafında örgütlenir ve oluşan yapı, üyelerinden ayrı bir kişilik olarak tanınır.

İkincisinde ise belirli bir amaca ayrılan malvarlığı, onu ayıran kişiden bağımsız bir hukuki varlık haline gelir.

Bu nedenle tüzel kişilikte asıl düşünce, dağınık kişiler veya mallar toplamının üzerinde, ayrı bir hukuk merkezi oluşturmaktır.

Bu ayrı hukuk merkezinin doğması için yalnızca fiili birliktelik yetmez.

Topluluğun bağımsız varlık göstermeye elverişli biçimde örgütlenmesi veya malvarlığının belirli amaca özgülenmesi gerekir.

Ayrıca kişilik kazanma, ilgili özel düzenlemelerin aradığı usule ve şartlara bağlıdır.

Kanun, her kişi veya mal topluluğunu baştan tüzel kişi saymaz; tüzel kişilik, hukuki düzen tarafından tanınan bir statüdür.

Bu ayrım pratikte önemlidir: bağımsız kişilik yoksa, topluluk adına hak kazanma, borçlanma veya irade açıklama sonuçları da aynı şekilde kurulamaz.

Tüzel kişiliğin ilk sınırı amaçtır.

Kişi topluluğu ya da mal topluluğu hukuka aykırı veya ahlaka aykırı bir amaç taşıyorsa tüzel kişilik kazanamaz.

Burada yaptırım, sonradan bazı işlemlerin geçersiz sayılmasıyla sınırlı değildir; kişiliğin doğumu baştan engellenir.

Çünkü hukuk düzeni, bağımsız bir hukuk öznesi yaratırken bu öznenin amacını da dikkate alır.

Amaç meşru değilse, örgütlenme veya mal özgüleme görünüşte tamamlanmış olsa bile tüzel kişilik sonucuna ulaşılamaz.

Bu kural, tüzel kişiliğin teknik bir kayıt meselesinden ibaret olmadığını gösterir.

Hukuki tanımanın arkasında, amacın kabul edilebilir olması aranır.

Bu yüzden tüzel kişiliği incelerken önce varlığın kişi topluluğu mu, mal topluluğu mu olduğuna; sonra bağımsızlık ve örgütlenme unsuruna; ardından amacın hukuka ve ahlaka uygunluğuna bakmak gerekir.

Amaç şartı olumsuzsa diğer unsurlar üzerinde uzun değerlendirme yapmak sonucu değiştirmez.

Tüzel kişi kişilik kazandığında, haklara ve borçlara ehil olur.

Ancak bu ehliyet gerçek kişilerdeki gibi sınırsız düşünülemez.

Tüzel kişinin insan bedenine, aile ilişkilerine veya yaş gibi doğal özelliklere bağlı hak ve borç alanlarına girmesi mümkün değildir.

Kanunun mantığı şudur: tüzel kişi, insana özgü nitelikler gerektirmeyen bütün hak ve borçlara elverişlidir; fakat doğası gereği yalnız gerçek kişilere bağlanabilen hukuki durumların öznesi olamaz.

Bu sınır, hak ehliyetinin dar olduğu anlamına gelmez.

Tam tersine, tüzel kişi bağımsız kişilik kazanmakla malvarlığına sahip olabilir, borç altına girebilir, hukuki ilişkilerde taraf olarak yer alabilir.

Fakat tüzel kişinin yapamayacağı şeyler, eksik örgütlenmeden değil, insan olmamasından doğar.

Bu nedenle bir soruda tüzel kişinin ehliyeti tartışılırken ölçüt, işlemin veya hakkın insana özgü bir niteliğe bağlı olup olmadığıdır.

İnsana özgü değilse, kural olarak tüzel kişinin hak ve borç ehliyeti kapsamında değerlendirilir.

Hak ehliyeti ile fiil ehliyeti aynı şey değildir.

Tüzel kişi haklara ve borçlara elverişli olabilir; fakat kendi adına irade açıklayabilmesi için gerekli organlara sahip olmalıdır.

Organlar, tüzel kişinin dış dünyaya açılan irade kanallarıdır.

Kanun ve kuruluş belgesi hangi organların bulunması gerektiğini belirler.

Bu zorunlu organlar oluştuğunda tüzel kişi fiil ehliyetini kullanabilir hale gelir.

Organların işlevi temsil fikrinden daha güçlüdür: organın açıklaması, tüzel kişinin iradesi olarak görünür.

Organ tarafından yapılan hukuki işlemler ve diğer fiiller, tüzel kişiyi borç altına sokabilir.

Böylece tüzel kişi, soyut bir statü olarak kalmaz; organları aracılığıyla işlem yapan, sonuç doğuran ve sorumluluk alan bir hukuk öznesi olur.

Bu yapı, tüzel kişinin kişiliği ile onu yöneten veya temsil eden kişiler arasındaki ayrımı korur.

Organların davranışları yalnız tüzel kişi bakımından sonuç doğurmaz.

Organlar, kendi kusurları nedeniyle kişisel sorumlulukla da karşılaşabilir.

Bu nokta iki sonucu birlikte tutmayı gerektirir: organın işlemi tüzel kişiyi bağlayabilir; fakat kusurlu davranan organ bakımından ayrıca kişisel sorumluluk gündeme gelebilir.

Dolayısıyla cevap ararken “tüzel kişi mi sorumlu, organ mı sorumlu” ikilemi her zaman tek seçenekli değildir.

Kanunun kurduğu yapı, tüzel kişinin borç altına girmesini kabul ederken organın kusurunu tamamen görünmez kılmaz.

Tüzel kişinin yerleşim yeri, öncelikle kuruluş belgesine bakılarak belirlenir.

Kuruluş belgesinde bu konuda özel bir düzenleme varsa o düzenleme esas alınır.

Böyle bir belirleme yoksa yerleşim yeri, işlerin yönetildiği yerdir.

Bu kural, tüzel kişinin merkezini faaliyetlerin fiilen yönlendirildiği noktayla ilişkilendirir.

Yerleşim yeri, tüzel kişiyi somutlaştıran önemli bir bağlama noktasıdır.

Gerçek kişilerde yerleşim yeri yaşam merkezi fikriyle açıklanırken, tüzel kişilerde ölçü yönetim merkezidir.

Çünkü tüzel kişinin iradesi ve faaliyetleri organlar aracılığıyla yürür; bu faaliyetlerin yönetildiği yer, tüzel kişinin hukuki merkezi olarak anlam kazanır.

Kuruluş belgesindeki farklı belirleme ise bu genel kuralın önüne geçer.

Tüzel kişinin sona ermesi, kişiliğin bütün sonuçlarıyla bir anda ortadan kalktığı anlamına gelmez.

Sona eren tüzel kişinin kişiliği, tasfiye sürecinde yalnız tasfiyenin gerektirdiği ölçüde devam eder.

Bu sınırlı devam, özellikle malvarlığının toparlanması, borçların ele alınması ve kalan değerlerin akıbetinin belirlenmesi için gereklidir.

Artık amaç olağan faaliyet yürütmek değil, mevcut hukuki ve mali ilişkileri kapatmaktır.

Malvarlığının tasfiyesinde önce kanuna ve kuruluş belgesine bakılır.

Bu iki yerde farklı bir düzenleme yoksa, tasfiye terekenin resmi tasfiyesine ilişkin sisteme göre yürütülür.

Böylece sona erme sonrasında malvarlığının keyfi biçimde dağıtılması değil, belirli bir usule bağlı şekilde sonuçlandırılması hedeflenir.

Tasfiye aşamasında tüzel kişiliğin sürmesi de bu usulün uygulanmasını mümkün kılar.

Tasfiye sonunda kalan malvarlığının nereye gideceği ayrıca düzenlenmiştir.

Kanun, kuruluş belgesi veya yetkili organ başka bir çözüm göstermiyorsa kalan değer, tüzel kişinin amacına en yakın amacı izleyen bir kamu kurum veya kuruluşuna aktarılır.

Bu değerlerin mümkün olduğu ölçüde önceki amaca uygun biçimde kullanılması gerekir.

Böylece tüzel kişinin sona ermesi, malvarlığının amaçtan tamamen kopması sonucunu doğurmaz; kalan değer, benzer kamusal amaca yönlendirilir.

Amaç hukuka veya ahlaka aykırı olduğu için mahkeme kararıyla kişiliğin sona ermesi halinde daha katı bir sonuç kabul edilir.