HMGS Vesayet Konu Anlatımı

Vesayet, medeni hukukta kişinin korunmasını yalnız iyi niyete bırakmayan, mahkeme gözetimiyle kurulan bir temsil düzenidir.

Velayet ana ve babanın çocuk üzerindeki aile hukukundan doğan yetkisine dayanır; vesayet ise velayet yoksa veya ergin kişinin korunması için daha dışsal bir müdahale gerekiyorsa devreye girer.

Bu yüzden vesayet başlığı tek bir kişiye vasi atanmasından ibaret değildir.

Sulh hukuk mahkemesi vesayet makamı olarak günlük karar ve izin merkezidir; asliye hukuk mahkemesi denetim makamı olarak üst gözetimi sağlar.

Vasi ve kayyım bu yargısal çerçevenin içinde hareket eder.

Aile meclisine dayanan özel vesayet ise ancak vesayet altındaki kişinin menfaati, özellikle işletme veya ortaklık gibi devamlı yönetim isteyen bir varlık sebebiyle bunu haklı kılıyorsa gündeme gelir.

Vesayetin başlangıç noktası çoğu kez kişinin statüsüdür.

Velayet altında olmayan küçük için ayrıca zarar doğmuş olması aranmaz; korunma ihtiyacı kanundan gelir.

Erginlerde ise kısıtlama sebepleri daha dikkatli ayrılır.

Akıl hastalığı veya akıl zayıflığı kişinin işlerini görememesine, sürekli yardıma muhtaç olmasına ya da başkalarının güvenliği bakımından risk yaratmasına bağlanır.

Savurganlık, alkol veya uyuşturucu bağımlılığı, kötü yaşama tarzı ve malvarlığını kötü yönetme ise ancak kişinin kendisini veya ailesini darlık tehlikesine sokması, sürekli bakıma ihtiyaç göstermesi ya da güvenliği tehdit etmesi halinde vesayet sonucuna gider.

Hapis cezasında da otomatik ve sınırsız bir kural yoktur: infaz kurumundaki ergin kendi isteğiyle kısıtlanabilir veya kayyım isteyebilir; beş yıl ve üzeri kesinleşmiş hapislerde ise kişilik ya da malvarlığı koruması gerekli görülürse istem aranmadan kısıtlama kararı verilebilir.

Usul güvenceleri vesayetin sınırını çizer.

Savurganlık, bağımlılık, kötü yönetim, kötü yaşama tarzı veya kişinin kendi talebi nedeniyle kısıtlama kararı verilecekse ilgili dinlenmeden karar kurulamaz.

Akıl hastalığı ve akıl zayıflığı iddiasında resmi sağlık kurulu raporu belirleyici dayanak olur; hakim raporu değerlendirirken kişiyi dinleyebilir.

Kısıtlama kesinleştiğinde yerleşim yerinde ve nüfusa kayıtlı olunan yerde ilan yapılması, üçüncü kişilerin işlem güvenliğiyle koruma ihtiyacını dengeler.

Yetkili vesayet daireleri küçüğün veya kısıtlının yerleşim yerindedir.

Bu nedenle vesayet altındaki kişinin yerleşim yerini değiştirmesi de vesayet makamının iznine bağlanır; aksi halde koruma dosyasının hangi mahkeme çevresinde yürütüleceği belirsizleşir.

Vasi seçiminde temel soru, atanacak erginin görevi gerçekten yürütebilecek durumda olup olmadığıdır.

Eş ve yakın hısımlar, haklı sebep yoksa öncelikli düşünülür; vesayet altına alınacak kişinin veya ana babasının önerdiği kişi de uygunluk koşulları içinde dikkate alınır.

Buna karşılık herkes vasi olamaz.

Kısıtlılar, kamu hizmetinden yasaklı olanlar, haysiyetsiz yaşam sürenler, vesayet altındaki kişiyle ciddi menfaat çatışması veya düşmanlığı bulunanlar ve ilgili vesayet dairelerinin hakimleri bu görevin dışında kalır.

Atanan kişi bazı hallerde görevi kabulden kaçınabilir; fakat kaçınma ya da itiraz süreci sonuçlanana kadar yerine yenisi gelinceye dek acil vasilik işlerini yürütmek zorunda kalabilir.

Böylece kanun hem ehil temsilci arar hem de koruma boşluğu doğmasını önler.

Vasinin göreve başlaması malvarlığının tespitiyle somutlaşır.

Atama kesinleşince yönetilecek malvarlığı deftere geçirilir; ayırt etme gücü bulunan vesayet altındaki kişi mümkünse bu aşamada hazır tutulur.

Kıymetli evrak, değerli eşya ve önemli belgeler güvenli şekilde saklanır.

Günlük ihtiyaç ve yönetim için gerekmeyen para, faiz getirici ve güvenli araçlara yönlendirilir; gecikme faiz kaybı yaratırsa vasi bundan sorumlu olabilir.

Taşınırların veya taşınmazların satışı kişinin menfaatine ve makam talimatına bağlandığından, vasi malı serbestçe elden çıkaran bir malik gibi davranamaz.

Ticari veya sınai işletme varsa, devam mı tasfiye mi edileceği de vesayet makamının talimatıyla belirlenir.

Vasinin kişiye ilişkin görevi, mal yönetiminden ayrı bir önem taşır.

Küçüklerde bakım ve eğitim için gerekli önlemler alınır; kısıtlılarda ise kişisel işlerde yardım ve koruma öne çıkar.

Temsil yetkisi geniştir, fakat mutlak değildir.

Vesayet altındaki kişi adına kefalet verilmesi, vakıf kurulması ve önemli bağış yapılması yasaktır.

Ayırt etme gücü bulunan kişinin önemli kararlarda görüşü alınır; ancak kişinin uygun bulması vasiyi özen borcundan kurtarmaz.

Vasi izin verir veya sonradan onarsa vesayet altındaki kişi borç altına girebilir ya da bir haktan vazgeçebilir.

Onama gelmezse karşı taraf bağlılıktan kurtulur; geri verme ilişkisi de korunması gereken kişinin malvarlığında kalan veya onun yararına harcanan zenginleşme üzerinden değerlendirilir.

Kayyımlık, vesayetin daha dar araçlarından biridir.

Temsil kayyımı, örneğin ergin kişinin hastalık veya uzakta bulunma nedeniyle ivedi bir işini görememesi, yasal temsilciyle küçük ya da kısıtlının menfaatinin çatışması veya temsilcinin görevini yapamaması halinde atanır.

Yönetim kayyımı ise sahipsiz kalan veya fiilen yönetilemeyen malvarlığı parçaları için kullanılır; uzun süredir bulunamayan kişi, organlarından yoksun tüzel kişi ya da mirasçılık durumu henüz netleşmemiş tereke buna örnektir.

Kayyım atanması kural olarak kişinin fiil ehliyetini ortadan kaldırmaz.

Belirli iş için atanmışsa talimat dışına çıkamaz; malvarlığı yönetiminde görevi o malvarlığının korunması ve olağan yönetimiyle sınırlıdır.

Vesayet hukukunda izinler, sınavlarda sık karıştırılan ikinci denetim hattıdır.

Taşınmaz alımı, satımı veya rehnedilmesi; olağan yönetimi aşan taşınır ve hak işlemleri; ödünç alma ya da verme; kambiyo taahhüdü; uzun süreli kira; dava, sulh, tahkim, konkordato ve yerleşim yeri değişikliği gibi işlemler vesayet makamının iznine ihtiyaç duyar.

Bazı kararlar daha ağır kabul edilir ve vesayet makamından sonra denetim makamının da onayı aranır: evlat edinme, vatandaşlığa girme veya vatandaşlıktan çıkma, işletme devralma veya tasfiye, mirasın kabulü ya da reddi, küçüğün ergin kılınması ve vasi ile vesayet altındaki kişi arasındaki sözleşmeler bu gruptadır.

İzin eksikliği işlemi sıradan bir usul hatası olmaktan çıkarır; işlem, vasinin rızası bulunmadan yapılan işlem gibi askıda ve korunma amacına bağlı sonuç doğurur.

Süre, hesap ve sona erme hükümleri vesayetin kalıcı bir güç alanına dönüşmesini engeller.

Vasi kural olarak iki yıl için atanır; süre ikişer yıllık dönemlerle uzatılabilir ve dört yıl sonunda kaçınma imkanı doğar.

Vasi yönetim hesabını vesayet makamının belirlediği tarihlerde, her durumda yılda en az bir kez sunar.

Vesayet altındaki kişi ayırt etme gücüne sahipse hesabın incelenmesinde mümkün olduğunca hazır tutulur.

Kişinin kendi tasarrufuna bırakılan malları ve vasinin izin verdiği çalışma kazançları üzerinde serbest yönetim alanı da vardır.

Vesayet, küçüğün ergin olması, kısıtlamanın kaldırılması, vasi görevinin sona ermesi veya kayyımlık sebebinin ortadan kalkması gibi hallerde ilgili hükümler çerçevesinde kapanır; fakat kapanışta son hesap ve devir yükümlülükleri korunur.

Sorumluluk kuralları, vesayetin kamu düzeni niteliğini tamamlar.