HMGS Saklı Pay ve Tenkis Konu Anlatımı

Saklı pay ve tenkis, miras hukukunda iki ayrı fakat birbirini tamamlayan soruya cevap verir.

İlk soru mirasbırakanın malvarlığının ne kadarı üzerinde serbestçe ölüme bağlı tasarruf yapabileceğidir.

İkinci soru ise bu sınır aşıldığında saklı payı zedelenen mirasçının hangi yolla korunacağıdır.

Türk Medeni Kanunu bu sistemi önce tasarruf edilebilir kısmı, ardından saklı pay oranlarını, sonra da tenkis davasını düzenleyerek kurar.

Bu sırayı izlemek önemlidir; çünkü tenkis davası, baştan bağımsız bir iptal yolu değil, saklı pay hesabı yapıldıktan sonra tasarruf edilebilir alanın aşıldığını gösteren bir düzeltme mekanizmasıdır.

Mirasbırakanın altsoyu, ana ve babası veya eşi varsa tasarruf özgürlüğü bütün mirası kapsamaz.

Bu kişilerden en az biri mirasçı konumundaysa mirasbırakan, mirasının yalnız saklı paylar dışında kalan bölümünde ölüme bağlı tasarrufta bulunabilir.

Buna karşılık bu mirasçılardan hiçbiri yoksa mirasbırakan mirasının tamamında tasarruf edebilir.

Bu ayrım, saklı payın bütün yasal mirasçılar için değil, kanunda özel olarak korunan yakın mirasçılar için öngörüldüğünü gösterir.

Kardeşler bakımından saklı pay oranı yürürlükteki metinde yer almadığından, sınavda saklı paylı mirasçı çevresi altsoy, ana-baba ve sağ kalan eş üzerinden kurulmalıdır.

Saklı pay oranları yasal miras payı üzerine uygulanır; doğrudan terekenin sabit bir yüzdesi gibi düşünülmemelidir.

Altsoy için saklı pay, yasal miras payının yarısıdır.

Ana ve babadan her biri için saklı pay, kendi yasal miras payının dörtte biridir.

Sağ kalan eşte oran, eşin hangi mirasçılarla birlikte bulunduğuna göre değişir: altsoy veya ana ve baba zümresiyle birlikte mirasçı olan eş, yasal miras payının tamamı kadar saklı paya sahiptir; diğer hâllerde eşin saklı payı yasal miras payının dörtte üçüdür.

Bu nedenle önce yasal miras payı tespit edilir, sonra saklı pay oranı bu paya uygulanır.

Tasarruf edilebilir kısmın hesabında başlangıç noktası, terekenin mirasbırakanın ölümü günündeki durumudur.

Ölüm anı esas alındığı için hesap, mirasbırakanın geçmişteki malvarlığı görüntüsüne veya mirasçıların sonradan beklediği değere göre değil, mirasın açıldığı andaki tereke üzerinden yapılır.

Bu değerden mirasbırakanın borçları, cenaze giderleri, terekenin mühürlenmesi ve yazımı giderleri indirilir.

Ayrıca mirasbırakanla birlikte yaşayan ve onun tarafından bakılan kimselerin üç aylık geçim giderleri de düşülür.

Böylece saklı pay hesabı, brüt varlık üzerinde değil, kanunun indirimlerden sonra korumaya değer gördüğü net miras zemini üzerinde yapılır.

Hesabı yalnız ölüm günündeki mevcut mallarla sınırlamak saklı payı kolayca etkisiz bırakabileceği için kanun bazı eklemeler öngörür.

Mirasbırakanın sağlararası karşılıksız kazandırmaları, tenkise tabi oldukları ölçüde tasarruf edilebilir kısmın hesabında terekeye eklenir.

Bu ifade her sağlararası işlemin otomatik olarak hesaba katılacağı anlamına gelmez; kazandırmanın tenkise tabi nitelikte olması gerekir.

Hayat sigortalarında da benzer bir koruma vardır.

Mirasbırakan kendi ölümü üzerine üçüncü kişi lehine hayat sigortası yaptırmışsa, sonradan bir kişiyi lehdar atamışsa veya sigortacıya karşı istem hakkını karşılıksız biçimde üçüncü kişiye devretmişse, sigorta alacağının ölüm zamanındaki satın alma değeri terekeye eklenir.

Tenkis davasının koşulu, saklı paylı mirasçının saklı payının karşılığını alamamasıdır.

Böyle bir durumda mirasçı, mirasbırakanın tasarruf edebileceği kısmı aşan tasarrufların tenkisini isteyebilir.

Dava, tasarrufu bütünüyle hükümsüz saymayı hedeflemez; aşan kısmın azaltılması ve saklı payın tamamlanması amacına yönelir.

Yasal mirasçıların paylarına ilişkin olarak tasarrufta yer alan kurallar, mirasbırakanın başka bir iradesi anlaşılmadıkça yalnız paylaştırma kuralı kabul edilir.

Bu ayrım, mirasbırakanın miras paylarını düzenleyen beyanıyla saklı payı zedeleyen kazandırma arasında doğrudan aynı sonuca gidilmesini engeller.

Saklı paylı mirasçı lehine yapılmış kazandırmalar da tenkis dışında kalmaz.

Ölüme bağlı tasarrufla saklı pay sahibi mirasçıya yapılan ve tasarruf edilebilir kısmı aşan kazandırmanın, o mirasçının saklı payını aşan bölümü orantılı olarak tenkis edilir.

Birden fazla ölüme bağlı tasarruf varsa, saklı paylı mirasçıya yapılan kazandırmanın saklı payı aşan bölümü ile saklı pay sahibi olmayan kişilere yapılan kazandırmalar arasında orantılı indirim yapılır.

Böylece sistem, saklı pay sahibi mirasçıya yapılan her kazandırmayı mutlak koruma altında saymaz; korunan alan saklı paydır, onun üstündeki fazlalık diğer kazandırmalarla birlikte dengeye alınabilir.

Mirasçının alacaklıları bakımından tenkis davası dolaylı bir güvence de doğurur.

Mirasbırakan tasarruf edilebilir kısmı aşmış, saklı payı zedelenen mirasçı iflas etmiş veya mirasın geçtiği tarihte ona karşı ödemeden aciz belgesi bulunan alacaklılar mevcut olmuş olabilir.

Bu mirasçı, ihtara rağmen tenkis davası açmazsa iflas idaresi veya alacaklılar, alacaklarının elde edilmesi için gerekli oranda ve mirasçıya tanınan süre içinde dava açabilir.

Mirasçılıktan çıkarılan kişinin çıkarma tasarrufuna itiraz etmemesi durumunda da aynı koşullar uygulanır.

Buradaki hak, alacaklıya bütün miras düzenini yeniden kurma yetkisi vermez; yalnız alacağın elde edilmesine yetecek ölçüde çalışır.

Tenkisin hükümleri, kazandırmanın yapısına göre somutlaşır.

Kural olarak mirasçı atanması yoluyla veya başka bir ölüme bağlı tasarrufla elde edilen kazandırmalar, mirasbırakanın aksi yönde bir arzusu anlaşılmadıkça orantılı olarak azaltılır.

Kazandırma elde eden kişi bazı vasiyetleri yerine getirmekle yükümlü kılınmışsa, kazandırma tenkise tabi tutulduğunda vasiyet borçlarının da aynı oranda azaltılmasını isteyebilir.

Bölünmeden değer kaybına uğrayacak belirli mal vasiyetinde ise vasiyet alacaklısına seçim hakkı tanınır: tenkisi gereken kısmın değerini ödeyerek malı isteyebilir veya tasarruf edilebilir kısmın değerini karşılayan parayı talep edebilir.

Aynı mantık sağlararası kazandırmaların tenkisinde de uygulanır.

Sağlararası kazandırmalarda kanun hangi karşılıksız işlemlerin ölüme bağlı tasarruf gibi tenkise tabi olacağını ayrıca sayar.

Mirasçılık sıfatını kaybeden yasal mirasçıya miras payına mahsuben yapılan kazandırmalar, altsoya geri verilmemek üzere yapılan malvarlığı devri veya borçtan kurtarma, alışılmışın dışında verilen çeyiz ve kuruluş sermayesi bu kapsamda değerlendirilebilir.

Miras haklarının ölümden önce tasfiyesi amacıyla yapılan kazandırmalar, mirasbırakanın dönme hakkını saklı tutarak yaptığı bağışlamalar, ölümden önceki bir yıl içinde adet üzere verilen hediyeler dışında kalan bağışlamalar ve saklı pay kurallarını etkisiz kılma amacı açık olan kazandırmalar da tenkise bağlanır.

İyiniyetli kazandırma alan yalnız mirasın geçmesi anında elinde kalanı geri vermekle yükümlüdür; iyiniyetli olmayan kişi daha ağır geri verme hükümleriyle karşılaşır.

Tenkiste sıra, davanın sonucunu doğrudan etkiler.

Saklı pay tamamlanıncaya kadar önce ölüme bağlı tasarruflar tenkis edilir.

Bu yeterli olmazsa sağlararası kazandırmalara geçilir ve en yeni tarihliden en eskiye doğru geriye gidilir.