HMGS Gerçek Kişiler Konu Anlatımı

Gerçek kişiler, medeni hukukun hak sahibi ve borç yüklenebilen insan unsurunu ifade eder.

Kişilik sağ olarak tam doğumla başlar, ölümle sona erer; sağ doğmak koşuluyla çocuğun ana rahmine düştüğü andan itibaren hak ehliyeti korunur.

Bu yapı hak ehliyeti, fiil ehliyeti, hısımlık, yerleşim yeri, kişiliğin korunması, ad, doğum ve ölümün ispatı, gaiplik ve kişisel durum sicili gibi alt başlıklarla tamamlanır.

HMGS çalışmasında gerçek kişiler konusu yalnız tanım değildir; kişinin ne zaman hak sahibi olduğu, hangi işlemleri bizzat yapabildiği, ölümün nasıl ispatlandığı ve kişisel durum kayıtlarının ne değer taşıdığı birlikte düşünülmelidir.

Özellikle erginlik, ayırt etme gücü, kısıtlılık ve resmi sicil bağlantıları temel ayrım noktalarıdır.

Gerçek kişiler konusunun omurgası insanın hukuk düzenindeki kişiliğidir.

TMK m. 8 herkesin hak ehliyetine sahip olduğunu ve insanların hukuk düzeninin sınırları içinde haklara ve borçlara ehil olmada eşit olduğunu kabul eder.

Bu eşitlik, kişinin hak sahibi olabilme kapasitesini anlatır; herkes aynı hakları fiilen kullanır anlamına gelmez.

Hak ehliyeti kişi olmanın sonucudur.

Buna karşılık fiil ehliyeti, kişinin kendi fiilleriyle hak edinebilmesi ve borç altına girebilmesidir.

Bu nedenle gerçek kişiler sorusunda ilk ayrım “hak sahibi olabilir mi” ile “işlemi bizzat yapabilir mi” arasında kurulur.

Fiil ehliyeti için üç ana unsur birlikte düşünülür: ayırt etme gücü, erginlik ve kısıtlı olmama.

Erginlik on sekiz yaşın doldurulmasıyla başlar; evlenme de kişiyi ergin kılar.

On beş yaşını dolduran küçük, kendi isteği ve velisinin rızasıyla mahkemece ergin kılınabilir.

Ayırt etme gücü ise kişinin yaş küçüklüğü, akıl hastalığı, akıl zayıflığı, sarhoşluk veya benzeri sebeplerle akla uygun biçimde davranma yeteneğinden yoksun olmamasıdır.

Bu tanım soyut bir yaş hesabından ibaret değildir; somut olayda kişinin makul davranma yeteneği bulunup bulunmadığını sorgular.

TMK m. 14-16 gerçek kişilerin fiil ehliyeti bakımından farklı gruplarını gösterir.

Ayırt etme gücü bulunmayanların, küçüklerin ve kısıtlıların fiil ehliyeti yoktur.

Ayırt etme gücü bulunmayan kimsenin fiilleri, kanunda gösterilen ayrık durumlar saklı kalmak üzere hukuki sonuç doğurmaz.

Ayırt etme gücüne sahip küçükler ve kısıtlılar ise sınırlı ehliyetsizdir: yasal temsilcilerinin rızası olmadan kendi işlemleriyle borç altına giremezler; fakat karşılıksız kazanmada ve kişiye sıkı sıkıya bağlı hakları kullanmada bu rıza aranmaz.

Ayrıca haksız fiillerinden sorumludurlar.

Bu ayrım HMGS'de çok sık sorulur, çünkü aynı küçük bazı işlemleri yapamazken bazı hakları bizzat kullanabilir.

Gerçek kişiler yalnız ehliyet kurallarıyla sınırlı değildir.

Hısımlık, yerleşim yeri, ad ve kişiliğin korunması kişinin medeni hukuk içindeki konumunu tamamlar.

Kan hısımlığı doğum sayısıyla, üstsoy-altsoy ve yansoy ayrımıyla belirlenir; kayın hısımlığı evlilik bağlantısıyla kurulur ve evliliğin sona ermesiyle kendiliğinden ortadan kalkmaz.

Yerleşim yeri sürekli kalma niyetiyle oturulan yerdir; kişinin hukuki bağlantı merkezini gösterir.

Ad üzerindeki hak, kişinin tanınmasını ve kimliğinin korunmasını sağlar.

Kişilik hakkı ise hem kişinin kendi özgürlüklerinden hukuka veya ahlaka aykırı vazgeçmesine hem de üçüncü kişilerin hukuka aykırı saldırılarına karşı korunur.

Kişiliğin başlangıcı ve sonu da gerçek kişiler başlığının ayrılmaz parçasıdır.

Kişilik bakımından başlangıç anı sağ ve tam doğumdur; kişinin hukuk kişiliği ölümle kapanır.

Çocuk sağ doğmak koşuluyla ana rahmine düştüğü andan itibaren hak ehliyeti elde eder.

Doğum ve ölüm kural olarak nüfus siciliyle ispat olunur; kayıt yoksa veya doğru olmadığı anlaşılırsa gerçek durum başka kanıtlarla ispat edilebilir.

Bir kimse ölümüne kesin gözle bakılmayı gerektiren durumlarda kaybolursa ölüm karinesi devreye girer.

Ölüm tehlikesi içinde kaybolma veya uzun süre haber alınamama halinde gaiplik kararı, hakları bu ölüme bağlı olanların talebiyle gündeme gelir.

Bu başlıkta sınav tekniği, alt kurumları birbirine karıştırmamaktır.

Hak ehliyeti herkeste vardır; fiil ehliyeti şartlara bağlıdır.

Kişilik doğumla başlar; cenin ancak sağ doğmak koşuluyla korunur.

Resmi sicil güçlü ispat aracıdır; fakat gerçek durumun ayrıca ispatı bazı hallerde mümkündür.

Yerleşim yeri, ad ve kişiliğin korunması gerçek kişinin kimlik ve bağlantı alanını tamamlar.

Böyle çalışıldığında “gerçek kişiler” geniş bir torba başlık değil, kişinin ne zaman var sayıldığı, hangi haklara ehil olduğu, hangi işlemleri yapabildiği ve bu durumların nasıl ispatlandığına ilişkin düzenli bir sistem haline gelir.

Gaiplik ve ispat başlıkları gerçek kişiler sistemini tamamlayan belirsizlik çözümleridir.

Ölümüne kesin gözle bakılan kaybolmada ölüm karinesi, ölüm tehlikesi içinde kaybolma veya uzun süredir haber alınamama halinde ise gaiplik kurumu düşünülür.

Bu kurumların amacı, kişinin hukuki çevresini süresiz askıda bırakmamaktır.

Kişinin sağ ya da ölü olduğuna veya belirli bir zamanda sağ bulunduğuna bağlanan haklarda ispat yükü ayrıca önem kazanır.

Birden fazla kişinin hangisinin önce öldüğü ispatlanamazsa aynı anda ölmüş sayılmaları, miras ve kişisel durum sonuçlarını doğrudan etkileyebilir.