HMGS Ölüme Bağlı Tasarruflar Konu Anlatımı

Ölüme bağlı tasarruflar, miras hukukunda mirasbırakanın son iradesinin hangi hukuki araçlarla sonuç doğuracağını anlatır.

Bu başlık çalışılırken ilk ayrım, tasarrufun tek taraflı bir vasiyetname mi yoksa iki taraflı bir miras sözleşmesi mi olduğudur.

Kanun, vasiyet yapabilmek için ayırt etme gücünü ve on beş yaşın doldurulmasını yeterli görür.

Miras sözleşmesinde ise aynı serbestlik yoktur; kişi ayırt etme gücüne sahip olacak, ergin olacak ve kısıtlı bulunmayacaktır.

Bu fark, sınav sorularında özellikle küçük yaştaki veya kısıtlı kişilerin yaptığı işlemler bakımından önem taşır.

Vasiyetname daha geniş bir ehliyet alanı tanırken, miras sözleşmesi sözleşmesel bağ kurduğu için daha sıkı koşullara bağlanmıştır.

Ehliyet şartları sağlansa bile tasarrufun geçerli kalması için iradenin sağlıklı oluşması gerekir.

Mirasbırakan yanılma, aldatma, korkutma veya zorlama etkisi altında ölüme bağlı tasarrufta bulunmuşsa kural olarak geçersizlik sonucu doğar.

Kanun bu sonucu mutlak biçimde bırakmaz; mirasbırakan yanıldığını veya aldatıldığını öğrendiği, ya da korkutma veya zorlamanın etkisinden kurtulduğu günden başlayarak bir yıl içinde tasarruftan dönmezse tasarruf geçerli sayılır.

Kişinin veya şeyin belirtilmesinde açık yanılma varsa ve gerçek arzu kesin biçimde saptanabiliyorsa tasarruf o arzuya göre düzeltilir.

Böylece irade sakatlığı, bazen tasarrufu ortadan kaldıran, bazen de gerçek iradeyi ayakta tutan bir değerlendirme alanı oluşturur.

Tasarruf özgürlüğü, mirasbırakanın malvarlığı üzerinde ölümden sonrası için istediği gibi düzenleme yapması anlamına gelmez.

Altsoyu, ana ve babası veya eşi bulunan mirasbırakan, yalnız saklı paylar dışında kalan kısımda ölüme bağlı tasarrufta bulunabilir.

Bu kişilerden hiçbiri yoksa mirasın tamamı tasarrufa konu olabilir.

Saklı pay oranları da bu sınırın nasıl kurulacağını gösterir: altsoy için yasal miras payının yarısı, ana ve babadan her biri için yasal miras payının dörtte biri, sağ kalan eş için ise birlikte mirasçı olduğu zümreye göre yasal miras payının tamamı veya dörtte üçü korunur.

Tasarruf edilebilir kısmın hesabında terekenin ölüm günündeki durumu esas alınır; borçlar, cenaze giderleri, terekenin mühürlenmesi ve yazımı giderleri ile birlikte yaşayan ve bakılan kimselerin üç aylık geçim giderleri indirilir.

Tenkise tabi sağlararası karşılıksız kazandırmalar ve belirli hayat sigortası değerleri de hesaba eklenebilir.

Mirasçılıktan çıkarma, saklı pay korumasına rağmen bazı ağır durumlarda mirasbırakana tanınan özel bir imkandır.

Saklı paylı mirasçı, mirasbırakana veya onun yakınlarından birine karşı ağır suç işlemişse ya da mirasbırakana veya ailesi üyelerine karşı aile hukukundan doğan yükümlülüklerini önemli ölçüde yerine getirmemişse ölüme bağlı tasarrufla mirasçılıktan çıkarılabilir.

Çıkarılan kişi mirastan pay alamaz ve tenkis davası açamaz.

Mirasbırakan başka türlü düzenleme yapmamışsa çıkarılanın payı, o kişi mirasbırakandan önce ölmüş gibi altsoyuna, yoksa yasal mirasçılara kalır.

Çıkarma sebebinin tasarrufta gösterilmesi şarttır; itiraz halinde sebebin varlığını çıkarmadan yararlanan mirasçı veya vasiyet alacaklısı ispat eder.

Ölüme bağlı tasarrufların çeşitleri, mirasbırakanın neyi kime kazandırdığını belirler.

Genel kural, mirasbırakanın tasarruf özgürlüğünün sınırları içinde malvarlığının tamamı veya bir kısmı üzerinde vasiyetname ya da miras sözleşmesiyle tasarruf edebilmesidir; üzerinde tasarruf edilmeyen kısım yasal mirasçılara kalır.

Tasarruflar koşula veya yüklemeye bağlanabilir.

Hüküm ve sonuç doğduktan sonra ilgililer koşul veya yüklemenin yerine getirilmesini isteyebilir.

Ancak hukuka veya ahlaka aykırı koşullar ve yüklemeler tasarrufu geçersiz kılar; anlamsız ya da yalnız başkalarını rahatsız edici nitelikte olanlar ise yok sayılır.

Bu ayrım, geçersizlik ile yok sayma sonuçlarının karıştırılmaması için önemlidir.

Mirasçı atama ile belirli mal bırakma, başlığın en sık karıştırılan iki kurumudur.

Mirasbırakan mirasının tamamı veya belli bir oranı için bir ya da birden çok kişiyi mirasçı atayabilir; mirasın tamamını veya belli oranını almayı içeren tasarruf mirasçı atanması sayılır.

Belirli mal bırakmada ise kişi mirasçı yapılmaz, ona belirli bir kazandırma sağlanır.

Bu kazandırma terekedeki bir malın mülkiyeti, terekenin tamamı veya bir kısmı üzerinde intifa hakkı, tereke değeri üzerinden edim, irat bağlanması ya da borçtan kurtarma biçiminde kurulabilir.

Bırakılan belirli mal terekede yoksa ve tasarruftan aksi anlaşılmıyorsa, tasarrufu yerine getirmekle yükümlü olanlar borçtan kurtulur.

Miras açıldığında mal hangi durumdaysa o halde teslim edilir; yarar ve hasar da o anda belirli mal bırakılana geçer.

Belirli mal bırakmanın tereke ile ilişkisi ayrıca sınırlandırılmıştır.

Tereke mevcudunu, tasarrufu yerine getirme yükümlüsüne yapılan kazandırmayı veya saklı payı zedeleyen tasarrufların orantılı olarak tenkisi istenebilir.

Tasarrufu yerine getirme yükümlüsü mirasçılığı ya da kendisine bırakılan kazandırmayı reddetse, mirasbırakandan önce ölse veya mirastan yoksun kalsa bile tasarruf yürürlükte kalır; yerine getirme borcu bu durumlardan yararlananlara geçer.

Red beyanı, mirasçıya ayrıca bırakılmış bağımsız bir ölüme bağlı kazandırmanın talep edilmesini her durumda engellemez.

Bu hükümler, mirasçılık sıfatı ile ölüme bağlı kazandırmadan yararlanma imkanının her durumda aynı olmadığını gösterir.

Yedek mirasçı ve artmirasçı kurumları, kazandırmanın kime ve ne zaman geçeceğini düzenler.

Yedek mirasçı atamada mirasbırakan, atadığı mirasçının kendisinden önce ölmesi veya mirası reddetmesi ihtimaline karşı onun yerine geçecek bir veya birden çok kişi belirler; aynı kural belirli mal bırakmada da uygulanır.

Artmirasçı atamada ise önmirasçı mirası kazanır fakat onu artmirasçıya devretme yükümlülüğüyle sahip olur.

Bu yükümlülük artmirasçıya tekrar yüklenemez.

Geçiş anı belirtilmemişse miras önmirasçının ölümüyle artmirasçıya geçer.

Önmirasçıya geçen mirasın defteri sulh mahkemesince tutulur, teslim kural olarak güvenceye bağlanır ve taşınmazlarda tapu kütüğüne şerh de güvence işlevi görebilir.

Güvence verilmez veya artmirasçının beklenen hakkı tehlikeye düşerse resmen yönetim gündeme gelir.

Vakıf ve miras sözleşmeleri, tasarruf özgürlüğünün başka görünümlerini tamamlar.

Mirasbırakan terekesinin tasarruf edilebilir kısmının tamamını veya bir bölümünü özgüleyerek vakıf kurabilir; vakıf ancak kanun hükümlerine uyulduğunda tüzel kişilik kazanır.