HMGS Dernek ve Vakıflar Konu Anlatımı

Dernek ve vakıf hükümleri, özel hukuk tüzel kişiliğinin iki farklı omurgasını yan yana gösterir.

Dernek, kişilerin bilgi ve çalışmalarını ortak bir amaç için sürekli birleştirmesine dayanır.

Vakıf ise kişilerin değil, mal ve hakların belirli ve sürekli bir amaca ayrılmasıyla kurulur.

Bu nedenle dernekte üyelik, genel kurul ve karar süreçleri öne çıkar; vakıfta vakıf senedi, tescil, özgülenen malvarlığı ve amaca bağlı yönetim belirleyicidir.

İki kurum da tüzel kişilik kazanabilir, fakat bu kişilik aynı yoldan doğmaz: dernek bakımından kuruluş bildirimi ve belgelerin yetkili mülki makama verilmesi, vakıf bakımından mahkeme siciline tescil esastır.

Dernek kurabilmek için en az yedi gerçek veya tüzel kişinin bir araya gelmesi gerekir.

Amaç kazanç paylaşımı olamaz; dernek üyeleri ortak yarar, sosyal, kültürel, mesleki veya benzeri bir hedef için birleşebilir, ancak dernek çatısı kâr dağıtım aracı gibi işletilemez.

Kuruluş hakkı önceden izne bağlanmamıştır.

Buna karşılık kurucuların fiil ehliyetine sahip olması gerekir ve derneğin amacı hukuka ya da ahlaka aykırı olamaz.

Böylece kanun, kuruluş serbestisini tanırken, amacı ve kurucu ehliyetini sınır olarak koyar.

Her dernek bir tüzükle somutlaşır.

Tüzük, derneğin adını ve amacını, gelir kalemlerini, üyeliğe girme şartlarını, organlarını, örgütlenmesini ve geçici yönetim kurulunu göstermelidir.

Tüzük emredici hükümlere aykırı düzenlenemez; tüzükte boşluk kalan alanlarda kanuni hükümler devreye girer.

Kuruluş bildirimi, tüzük ve gerekli belgeler derneğin yerleşim yerindeki en büyük mülki amire verildiği anda dernek tüzel kişilik kazanır.

Daha sonra idare, dosya üzerinde bildirim ve belgelerin doğruluğunu, tüzüğün ve kurucuların hukuki durumunun kanuna uygunluğunu inceler.

Eksiklik veya aykırılık varsa kuruculara tamamlama imkanı tanınır; bu yapılmazsa fesih davası süreci gündeme gelebilir.

Uygunluk sağlandığında dernek kütüğe kaydedilir ve yazılı bildirimden sonra ilk genel kurul toplantısının yapılması ile zorunlu organların kurulması gerekir.

Üyelikte temel ilke serbestliktir.

Kimse bir derneğe girmeye zorlanamaz; dernek de bir kişiyi üye kabul etmeye zorlanamaz.

Fiil ehliyetine sahip gerçek kişiler ile tüzel kişiler derneğe üye olabilir.

Yazılı üyelik başvurusu yönetim kurulunca en çok otuz gün içinde karara bağlanır ve sonuç başvurana yazılı bildirilir; kabul edilen kişi üye defterine kaydedilir.

Üyelik, aranan niteliklerin sonradan kaybedilmesiyle kendiliğinden sona erebilir.

Üye, yazılı bildirimle dernekten çıkabilir.

Çıkarma ise tüzükte gösterilen sebeplere veya tüzükte düzenleme yoksa haklı sebebe dayanır.

Çıkan veya çıkarılan üye, dernek malvarlığından pay talep edemez.

Dernek üyeleri arasında eşitlik korunur.

Dil, ırk, renk, cinsiyet, din, mezhep, aile, zümre veya sınıf temelli ayrım yapılamaz; dernek, bazı üyelere bu sebeplerle ayrıcalık tanıyamaz.

Her üye dernek faaliyetlerine ve yönetimine katılma hakkına sahiptir.

Genel kurulda her üyenin bir oyu vardır ve oy şahsen kullanılır; onursal üyeler oy kullanmaz.

Üye ile dernek arasında, ya da üyenin eşi, üstsoyu veya altsoyu ile dernek arasında hukuki işlem veya uyuşmazlık varsa, ilgili üye bu konuda oy kullanamaz.

Üyelerin borçları da yalnız para ödemekle sınırlı değildir: tüzükteki ödenti düzenine uymak, dernek düzenine bağlı kalmak, sadakat göstermek ve dernek amacını güçleştiren davranışlardan kaçınmak gerekir.

Derneğin zorunlu organları genel kurul, yönetim kurulu ve denetim kuruludur.

Dernek başka organlar da kurabilir; ancak zorunlu organların görev, yetki ve sorumlulukları bu ek organlara devredilemez.

Genel kurul, derneğin en yetkili karar organıdır ve kayıtlı üyelerden oluşur.

Olağan toplantılar tüzükte belirtilen zamanda yapılır, fakat aralık üç yılı aşamaz.

Olağanüstü toplantı, yönetim veya denetim kurulunun gerekli görmesi ya da üyelerin beşte birinin yazılı istemiyle gündeme gelir.

Yönetim kurulu çağrı yapmazsa sulh hakimi, üç üyeyi toplantı çağrısı için görevlendirebilir.

Genel kurulun çalışması belirli karar güvencelerine bağlanmıştır.

Çağrı kural olarak en az on beş gün önceden yapılır; toplantı yeri, zamanı ve gündemi üyelere bildirilir.

Genel kurul, tüzük değişikliği ve fesih gibi ağır konular dışında katılma hakkı bulunan üyelerin salt çoğunluğu ile toplanır; tüzük değişikliği ve fesihte ilk toplantı için üçte iki katılım aranır.

İkinci toplantıda çoğunluk aranmasa da katılan üye sayısı yönetim ve denetim kurullarının toplam üye tam sayısının iki katından az olamaz.

Kararlar toplantıya katılanların salt çoğunluğuyla alınır; tüzük değişikliği ve fesih kararlarında üçte iki çoğunluk gerekir.

Kanuna veya tüzüğe aykırı genel kurul kararlarına karşı, toplantıya katılan muhalif üye karar tarihinden, toplantıda bulunmayan üye öğrenme tarihinden başlayarak bir ay içinde iptal isteyebilir; her halde karar tarihinden itibaren üç aylık üst sınır vardır.

Yönetim kurulu, derneğin yürütme ve temsil organıdır.

En az beş asıl ve beş yedek üyeden oluşur; temsil yetkisi yönetim kurulu üyelerinden birine veya üçüncü kişiye bırakılabilir.

Üye sayısı boşalmalarla üye tam sayısının yarısının altına düşerse genel kurulun bir ay içinde toplantıya çağrılması gerekir.

Denetim kurulu ise en az üç asıl ve üç yedek üyeden meydana gelir; denetleme sonuçlarını raporla yönetim kuruluna ve genel kurula sunar.

Derneğin sona ermesi de farklı yollardan gerçekleşebilir.

Amacın gerçekleşmesi, amacın olanaksızlaşması, sürenin bitmesi, ilk genel kurulun zamanında yapılamaması ve organların kurulamaması, aciz, yönetim kurulunun tüzüğe göre kurulamaz hale gelmesi veya olağan genel kurulun iki kez üst üste yapılamaması kendiliğinden sona erme sebepleridir.

Genel kurul her zaman fesih kararı alabilir.

Amaç kanuna veya ahlaka aykırı hale gelirse mahkeme feshe karar verebilir ve dava sürecinde faaliyetleri durdurmaya kadar uzanan önlemler alabilir.

Dernekler amaçlarını gerçekleştirmek için tüzüklerinde yazılı çalışma konuları ve biçimleri içinde faaliyet gösterir.

Yasaklanan veya izne bağlanan faaliyetler bakımından özel kamu hukuku hükümleri saklıdır.

Dernekler, amaçları doğrultusunda uluslararası faaliyette bulunabilir, yurt dışında şube açabilir, yurt dışındaki dernek veya kuruluşlara üye olabilir.

Yabancı derneklerin Türkiye’de faaliyeti ise Dışişleri Bakanlığının görüşü alınarak İçişleri Bakanlığının iznine bağlanmıştır.

Türkiye’de yerleşme hakkına sahip yabancı gerçek kişiler dernek kurabilir veya derneklere üye olabilir; onursal üyelikte bu şart aranmaz.

Dernekler genel kurul kararıyla şube açabilir.

Ayrıca aynı amaçtaki en az beş dernek federasyon, aynı amaçtaki en az üç federasyon konfederasyon kurabilir.

Bu üst kuruluşlar da bildirim, tüzük ve gerekli belgelerin mülki amire verilmesiyle tüzel kişilik kazanır.

Dernek gelirleri; üye ödentileri, faaliyetlerden veya malvarlığından elde edilen gelirler, bağışlar ve yardımlardan oluşur.

Vakıfta kuruluş mantığı farklıdır: belirli bir amaca yeterli mal ve hakkın ayrılması gerekir.

Bir malvarlığının tamamı, gerçekleşmiş veya gerçekleşeceği anlaşılan gelirler ve ekonomik değer taşıyan haklar vakfedilebilir.

Amaç belirli ve sürekli olmalı; Cumhuriyetin temel niteliklerine, Anayasanın temel ilkelerine, hukuka, ahlaka, milli birlik ve menfaatlere aykırı olmamalıdır.

Belirli bir ırkı veya cemaati destekleme amacıyla vakıf kurulamaz.

Vakıf kurma iradesi resmi senetle ya da ölüme bağlı tasarrufla açıklanır.

Tüzel kişilik, yerleşim yeri mahkemesi nezdindeki sicile tescil ile doğar.

Resmi senet temsilci aracılığıyla yapılacaksa temsil yetkisi noterlikçe düzenlenmiş belgeye dayanmalı ve belgede vakfın amacı ile ayrılacak mal ve haklar gösterilmelidir.

Vakıf senedi vakfın kimliğini ve işleyişini belirler.

Senette vakfın adı, amacı, bu amaca ayrılan mal ve haklar, örgütlenme ve yönetim biçimi ile yerleşim yeri yer alır.

Amaç ile özgülenen mal ve haklar yeterince belirlenmişse diğer eksikler tescil başvurusunun reddini zorunlu kılmaz; mahkeme bunları tescilden önce tamamlattırabilir, kuruluş sonrasında da denetim makamının başvurusu üzerine eksiklik giderilebilir.

Ölüme bağlı tasarrufla ayrılan mal ve haklar amaca yetmiyorsa ve vakfeden başka bir irade açıklamamışsa, bunların benzer amaçlı bir vakfa özgülenmesi mümkündür.

Tescille birlikte özgülenen malların mülkiyeti ve haklar vakfa geçer; ölüme bağlı tasarrufla kurulan vakıfta mirasbırakanın borçlarından sorumluluk ayrılan mal ve haklarla sınırlıdır.

Vakfedenin mirasçıları ve alacaklılarının bağışlama ve ölüme bağlı tasarruf hükümlerinden doğan dava hakları korunur.

Vakıfta en az bir yönetim organı bulunmak zorundadır; vakfeden senette başka organlar da öngörebilir.

Çalıştırılanlara ve işçilere yardım vakıflarında yöneticiler, yararlananlara örgüt, işleyiş ve mali durum hakkında bilgi vermekle yükümlüdür.

Vakfa ödeme yapan çalışanlar ve işçiler, yaptıkları ödeme oranında yönetime katılır ve temsilcilerini mümkün olduğunca kendi aralarından seçer.

Vakıflar, senetteki hükümlere uyulup uyulmadığı, malların amaca uygun yönetilip yönetilmediği ve gelirlerin amaca uygun harcanıp harcanmadığı yönünden denetlenir.

Haklı sebepler varsa mahkeme, yönetim organı veya denetim makamının istemiyle vakfın örgütünü, yönetimini ve işleyişini değiştirebilir; gerekli durumda yöneticilerin görevden alınması da mümkündür.