HMGS Hak ve Fiil Ehliyeti Konu Anlatımı

Hak ve fiil ehliyeti, gerçek kişinin hukuk düzenindeki iki farklı kapasitesini anlatır.

Hak ehliyeti, kişinin haklara ve borçlara ehil olabilmesidir ve her insan bakımından kabul edilmiştir.

Fiil ehliyeti ise kişinin kendi fiilleriyle hak edinip borç altına girebilmesidir; bu nedenle daha sıkı şartlara bağlıdır.

Ayırt etme gücü, erginlik ve kısıtlı olmama fiil ehliyetinin temel koşullarıdır.

Ayırt etme gücü bulunmayanların fiilleri kural olarak hukuki sonuç doğurmaz.

Ayırt etme gücüne sahip küçükler ve kısıtlılar ise yasal temsilci rızası olmadan borç altına giremez; karşılıksız kazanma ve kişiye sıkı sıkıya bağlı haklarda rıza aranmaz.

HMGS açısından doğru çözüm, kişinin hangi ehliyet grubunda olduğunu belirleyip işlemin borçlandırıcı mı, kazandırıcı mı yoksa kişiye sıkı sıkıya bağlı bir hak kullanımı mı olduğunu ayırmaktır.

Hak ehliyeti TMK m. 8'in başlangıç noktasıdır.

Her insanın hak ehliyeti vardır ve insanlar hukuk düzeninin sınırları içinde haklara ve borçlara ehil olmada eşittir.

Bu, kişinin malik olabilmesi, mirasçı olabilmesi, alacaklı veya borçlu sıfatını taşıyabilmesi gibi hukuk düzeninin kişi olmaya bağladığı imkanı ifade eder.

Hak ehliyeti için erginlik, ayırt etme gücü veya kısıtlı olmama aranmaz.

Yeni doğmuş bir çocuk da hak ehliyetine sahiptir; hatta sağ doğmak koşuluyla ana rahmindeki çocuk bakımından da hak ehliyeti korunur.

Bu yüzden hak ehliyeti soruları, kişinin hak sahibi olup olamayacağı ekseninde çözülür.

Fiil ehliyeti TMK m. 9'da başka bir düzeyi anlatır: fiil ehliyetine sahip olan kimse kendi fiilleriyle hak edinebilir ve borç altına girebilir.

Burada kişinin hukuki işlem yapabilme ve sonuçlarını kendi davranışıyla doğurabilme kapasitesi tartışılır.

Genel koşullar m. 10'da ayırt etme gücüne sahip olmak, ergin olmak ve kısıtlı olmamak şeklinde belirir.

Erginlik kural olarak on sekiz yaşın doldurulmasıyla başlar.

Evlenme kişiyi ergin kılar.

Ayrıca on beş yaşını dolduran küçük, kendi isteği ve velisinin rızasıyla mahkemece ergin kılınabilir.

Bu yolların her biri fiil ehliyetinin erginlik ayağına ilişkindir.

Ayırt etme gücü, fiil ehliyeti sisteminin en hassas unsurudur.

TMK m. 13, yaş küçüklüğü, akıl hastalığı, akıl zayıflığı, sarhoşluk veya benzeri sebeplerle akla uygun biçimde davranma yeteneğinden yoksun olmayan herkesi ayırt etme gücüne sahip kabul eder.

Bu tanım, yalnız tıbbi etiketlere değil, kişinin somut durumda makul davranma yeteneğine bakar.

Ayırt etme gücü yoksa m. 15 devreye girer: kanunda gösterilen ayrık durumlar saklı olmak üzere kişinin fiilleri hukuki sonuç doğurmaz.

Bu grup tam ehliyetsizler olarak düşünülür ve yaptıkları işlemler bakımından yasal temsilci rızasıyla sonradan sıradan bir geçerlilik kazanacağı varsayımı kurulmaz.

Ayırt etme gücüne sahip küçükler ve kısıtlılar farklıdır.

Bunlar sınırlı ehliyetsizlerdir.

TMK m. 16'ya göre yasal temsilcilerinin rızası olmadıkça kendi işlemleriyle borç altına giremezler.

Burada “borç altına girme” ifadesi sınavın anahtar kelimesidir.

Satışta bedel ödeme borcu, kira borcu veya kefalet gibi yükümlülük doğuran işlemler rıza gerektirir.

Buna karşılık karşılıksız kazanmada rıza gerekmez; bağış kabulü gibi kişiye borç yüklemeyen kazandırmalar bu alana girer.

Kişiye sıkı sıkıya bağlı hakların kullanımı da yasal temsilci rızasına bağlı değildir.

Ayrıca ayırt etme gücüne sahip küçükler ve kısıtlılar haksız fiillerinden sorumludur; yani işlem ehliyeti sınırlılığı, haksız fiil sorumluluğunu otomatik olarak ortadan kaldırmaz.

HMGS'de doğru yöntem önce kişiyi sınıflandırmaktır.

Ayırt etme gücü yoksa tam ehliyetsizlik sonucu düşünülür.

Ayırt etme gücü var ama kişi küçük veya kısıtlıysa işlem türüne bakılır: borçlandırıcı işlem mi, karşılıksız kazanma mı, kişiye sıkı sıkıya bağlı hak mı, haksız fiil mi?

Ergin, ayırt etme gücüne sahip ve kısıtlı olmayan kişi ise tam fiil ehliyetlidir.

Bu ayrım kurulmadan verilen cevaplar çoğu kez hatalı olur.

Hak ehliyeti herkese tanınan kişi olma kapasitesidir; fiil ehliyeti ise kişinin kendi davranışıyla hukuki sonuç yaratabilmesi için aranan şartlı kapasitedir.

Bu nedenle aynı olayda iki ayrı soru sorulmalıdır.

Kişi hakkın sahibi olabilir mi sorusu hak ehliyetine; o hakkı kullanarak borç doğuran işlemi kendi başına yapabilir mi sorusu fiil ehliyetine ilişkindir.

Sınırlı ehliyetsizin karşılıksız kazanması geçerli görülebilirken borçlandırıcı işleminde temsilci rızası aranması bu ayrımın sonucudur.

Kişiye sıkı sıkıya bağlı haklarda kişinin kişilik alanı öne çıkar; haksız fiilde ise ayırt etme gücü sorumluluğun temelidir.

Böyle ayrıştırma yapılırsa ehliyet soruları ezber değil, işlem türüne göre çalışan bir karar tablosu haline gelir.

Ehliyet grupları aynı zamanda işlemin geçerlilik riskini de belirler.

Tam ehliyetli kişi kural olarak kendi işlemlerinin sonuçlarına katlanır.

Tam ehliyetsiz kişinin fiilleri, kanuni ayrık haller saklı olmak üzere sonuç doğurmadığından karşı tarafın güveni tek başına işlemi ayakta tutmaz.

Sınırlı ehliyetsizde ise işlem türü belirleyicidir; yasal temsilci rızası gereken borçlandırıcı işlem ile rıza gerekmeyen karşılıksız kazanma birbirinden ayrılmalıdır.

Bu nedenle soru metninde “hediye kabul etti”, “satın aldı”, “kefil oldu”, “tazminat sorumluluğu doğuran zarar verdi” gibi fiiller farklı hukuki kapılara açılır.