HMGS Taşınır Mülkiyeti Konu Anlatımı

Taşınır mülkiyetinin konusu TMK’da taşınabilen maddi şeyler ve taşınmaz mülkiyetinin kapsamına girmeyen edinilebilir doğal güçler olarak çizilir.

Bu tanım, taşınır eşyanın fiziksel hareket kabiliyetini esas alır; fakat yalnız maddi nesnelerle sınırlı kalmayıp bağımsız edinmeye elverişli doğal güçleri de kapsar.

Taşınmaz mülkiyeti başlığındaki arazi, tapuya kayıtlı bağımsız ve sürekli haklar veya kat mülkiyeti bölümleriyle karıştırılmaması gerekir.

Taşınır mülkiyetinde tapu sicili değil, kural olarak zilyetlik düzeni belirleyicidir.

Bu nedenle mülkiyetin kazanılması, korunması ve kaybı anlatılırken eşya üzerindeki fiili hâkimiyetin nasıl geçtiği özel önem taşır.

Mülkiyetin naklinde temel kural zilyetliğin devridir.

Bir taşınır üzerinde mülkiyeti devretmek isteyen kişinin, edinene zilyetliği geçirmesi gerekir.

Zilyetliği iyiniyetle ve malik olmak üzere devralan kişi, devredenin devir yetkisi yoksa bile zilyetlik hükümlerinin iyiniyetli kazanımı koruduğu durumlarda malik olur.

Burada taşınır mülkiyetinin güven ilişkisi öne çıkar: taşınır dolaşımında fiili hâkimiyet, üçüncü kişiler bakımından güçlü bir görünüm yaratır.

Ancak bu koruma sınırsız değildir; zilyetlik hükümleri hangi durumda edinimi koruyorsa mülkiyet de o çerçevede kazanılır.

Mülkiyeti saklı tutma kaydı, satılan taşınır teslim edilse bile mülkiyetin satıcıda kalmasını amaçlayan özel bir güvencedir.

TMK bu kaydı şekle ve sicile bağlar: resmi şekilde yapılacak sözleşme devralanın yerleşim yeri noterliğindeki özel sicile kaydedilmedikçe geçerlilik kazanmaz.

Hayvan satışlarında böyle bir sözleşme yapılamaz.

Taksitle satışta satıcı, özel hükümlere uymak koşuluyla mülkiyeti saklı tutma sözleşmesine dayanarak sattığı malın geri verilmesini isteyebilir.

Bu düzenleme teslimin her zaman mülkiyeti kesin olarak geçirmediğini, fakat mülkiyetin saklı tutulmasının da sıkı şartlara bağlandığını gösterir.

Hükmen teslim, zilyetlik devri kuralının daha teknik bir görünümüdür.

Mülkiyeti nakleden kişi, özel bir hukuki ilişkiye dayanarak şeyi elinde bulundurmaya devam ederse mülkiyet teslimsiz geçmiş sayılır.

Örneğin devreden artık malik olarak değil, başka bir hukuki sebebe dayanan zilyet olarak malı elde tutar.

Ancak bu yol üçüncü kişileri zarara sokmak veya taşınır rehni kurallarından kurtulmak amacıyla kullanılmışsa mülkiyetin nakli sonuç doğurmaz.

Kanun bu amacı hâkimin takdirine bırakır.

Böylece teslimsiz devir, gerçek bir hukuki ilişkiye hizmet ettiğinde tanınır; teminat düzenini dolanma aracına dönüşürse korunmaz.

Sahiplenme, sahipsiz taşınırın malik olma iradesiyle zilyetliğe geçirilmesidir.

Sahipsiz şeylerde önceki malik bulunmadığından kazanma, fiili hâkimiyet ve malik olma iradesiyle açıklanır.

Hayvanlar bakımından kanun daha ayrıntılıdır.

Tutulan av hayvanı yeniden serbest kalır ve sahibi gecikmeden aramaz ya da tekrar tutmaya çalışmazsa sahipsiz olur.

Ehlileştirilmiş hayvan tekrar vahşileşip sahibine dönmezse aynı sonuç doğar.

Buna karşılık bir arı oğulunun başkasının taşınmazına uçması onu sahipsiz hale getirmez.

Bu örnekler, sahipsizliğin yalnız fiili uzaklaşmaya değil, önceki malik bağlantısının kopmasına bağlı olduğunu gösterir.

Bulunmuş eşya hükümleri, kaybedilen malın sahibini koruma ile bulan kişinin emeğini dengeleme amacı taşır.

Kaybedilmiş şeyi bulan kişi sahibine, sahibini bilmiyorsa kolluğa veya köyde muhtara bildirmek, araştırma yapmak ve gerektiğinde ilan etmek zorundadır.

Önemli değerdeki eşya her durumda bildirilir.

Ev, işyeri veya kamu hizmeti görülen yerde bulunan şey, o yerin sahibine, kiracıya veya gözetimle görevli kişilere teslim edilir.

Bulunan şey özenle korunur; aşırı gider gerektirirse, çabuk bozulursa veya kamu kurumu tarafından uzun süre saklanırsa satılabilir ve bedel eşyanın yerine geçer.

Malik beş yıl içinde ortaya çıkmazsa yükümlülüklerini yerine getiren bulan mülkiyeti kazanır; geri verme halinde gider ve uygun ödül isteyebilir.

Define, işleme, karışma ve birleşme taşınır mülkiyetinin daha özel kazanma başlıklarıdır.

Çok önce gömülmüş veya saklanmış ve artık malikinin bulunmadığı anlaşılan değerli şeyler define sayılır; bilimsel değer taşıyan eşyaya ilişkin özel hükümler saklı olmak üzere define içinde bulunduğu taşınır veya taşınmazın malikine ait olur, bulan kişi değerinin yarısını aşmayan uygun ödül isteyebilir.

Başkasına ait şeyi işleyen kişinin emeği şeyin değerinden fazlaysa yeni şey işleyenin, aksi halde malikin olur; iyiniyet yoksa hâkim yeni şeyi malike bırakabilir.

Ayrılamayacak biçimde karışan mallarda değer oranında paylı mülkiyet doğar; bir taşınır diğerinin ikincil bütünleyici parçası haline gelirse ana parçanın maliki bütüne malik olur.

Kazandırıcı zamanaşımı, başkasının taşınırını davasız, aralıksız, iyiniyetle ve malik sıfatıyla beş yıl zilyetliğinde bulunduran kişiye mülkiyet kazandırır.

Zilyetlik irade dışında kaybedilir ve zilyet bir yıl içinde eşyayı yeniden ele geçirir veya dava yoluyla elde ederse süre kesilmiş sayılmaz.

Sürenin hesaplanması, kesilmesi ve durması bakımından Borçlar Kanunu’nun zamanaşımı hükümleri kıyasen uygulanır.

Son hüküm taşınır mülkiyetinin kaybında önemlidir: malik terk etmedikçe veya başkası tarafından kazanılmadıkça, yalnız zilyetliği kaybetmek mülkiyeti sona erdirmez.

Bu cümle, taşınır mülkiyetinin zilyetlikle yakın ilişkisine rağmen ondan ayrı bir ayni hak olduğunu açık biçimde gösterir.

Taşınır mülkiyetinde kanunun ayrıntılı düzenleme yapmasının sebebi, taşınırların hızlı el değiştirmesi ve çoğu zaman sicil desteği olmadan dolaşmasıdır.

Zilyetlik görünümü üçüncü kişiler bakımından güven yaratır, fakat bu güven kötüye kullanılabilecek alanlar da açar.

Mülkiyeti saklı tutma kaydının özel sicile bağlanması, teslimsiz devrin üçüncü kişileri zarara sokma amacı taşıdığında sonuç doğurmaması ve taşınır rehni kurallarından kaçma ihtimalinin ayrıca belirtilmesi bu dengeyi kurar.

Kanun, ekonomik dolaşımı kolaylaştırırken alacaklıların ve gerçek maliklerin korunmasını gözden çıkarmaz.

Bu yüzden taşınır mülkiyetinde her kazanma yolu, görünüşe güven ile hak sahibini koruma arasında ayrı bir ayar içerir.

Bulunmuş eşya ve define hükümleri de aynı dengeyi farklı biçimde gösterir.

Bulan kişi hemen malik yapılmaz; önce bildirim, araştırma, ilan ve koruma yükümlülükleriyle gerçek malike ulaşılması amaçlanır.

Beş yıllık sürenin sonunda mülkiyet kazanımı, bu yükümlülüklerin yerine getirilmesine bağlanır.

Define ise artık maliki bulunmayan değerli şeyler için farklı sonuç doğurur ve içinde bulunduğu malın malikini öne çıkarır.

İşleme, karışma ve birleşmede ise kanun emeğin değeri, eşyanın ayrılabilirliği, ana parça ilişkisi ve iyiniyet gibi ölçütlerle yeni mülkiyet durumunu belirler.

Böylece taşınır mülkiyeti yalnız teslimle devirden ibaret olmayan, birçok hayat olayını düzenleyen kapsamlı bir sistem haline gelir.

Kazandırıcı zamanaşımı ve zilyetliğe bağlanan iyiniyetli kazanımlar, taşınır mülkiyetinin görünüşe verdiği değeri gösterirken malik iradesini tamamen silmez.

Çalınan veya kaybolan eşya gibi zilyetlik hükümlerinin ayrıca düzenlediği alanlarda önceki zilyedin korunması gündeme gelebilir.

Bu nedenle TMK’nın taşınır mülkiyeti bölümü, tek başına okunmaktan çok zilyetliğin hükümleriyle birlikte anlam kazanır.

Devredenin yetkisizliği, devralanın iyiniyeti, eşyanın sahibinin iradesi dışında elden çıkıp çıkmadığı ve zilyetliğin ne kadar sürdüğü her olayda ayrı değerlendirilir.

Taşınır mülkiyetini öğrenirken teslim, iyiniyet, malik olma iradesi ve süre unsurları birlikte düşünülmelidir.

Taşınır mülkiyetinde sınavı belirleyen ana ayrım, devir yoluyla kazanma ile kanundan doğan kazanma hallerinin karıştırılmamasıdır.

Zilyetliğin devri, malik veya devre yetkili görünen kişi üzerinden dolaşımı sağlar; sahiplenme, bulunan eşya, define, düşen veya sürüklenen şeyler, işleme, karışma, birleşme ve kazandırıcı zamanaşımı ise doğrudan kanuni şartlarla sonuç doğurur.

Bu başlıkların hepsinde zilyetlik görünür, fakat zilyetliğin işlevi aynı değildir.

Bazen teslim mülkiyeti geçirir, bazen bildirim ve bekleme süresini başlatır, bazen iyiniyetli ve malik sıfatıyla sürdürülmesi gereken zamanaşımı zilyetliğini oluşturur.

Bulunan eşya ile define arasındaki fark özellikle dikkat ister.

Bulunan eşya kaybedilmiştir; maliki vardır veya bulunabilir kabul edilir.

Bu nedenle bulan kişinin bildirim, araştırma, ilan ve koruma yükümlülükleri bulunur, beş yıllık süre sonunda ancak yükümlülüklerini yerine getirmişse mülkiyet kazanır.