HMGS Zilyetlik Konu Anlatımı

Zilyetlik, eşya hukukunda hak sahipliğinden önce fiili durumu kavrayan bir kurumdur.

Türk Medeni Kanunu’nun ilgili düzenlemesi bir şey üzerinde fiili hakimiyeti bulunan kimseyi zilyet olarak tanımlar.

Bu tanım bilinçli olarak mülkiyet kelimesiyle kurulmamıştır; çünkü zilyet malik olabilir, kiracı olabilir, rehin alan olabilir veya başka bir hukuki ilişki sebebiyle şeyi elinde bulundurabilir.

Taşınmaz üzerindeki irtifak haklarında ve taşınmaz yüklerinde hakkın fiilen kullanılması da zilyetlik sayılır.

Böylece zilyetlik yalnız elde tutulan taşınır nesnelerle sınırlı kalmaz; taşınmazla bağlantılı bazı hakların fiilen kullanılması da koruma alanına girer.

Zilyetlik türleri içinde ilk ayrım asli ve feri zilyetliktir.

Bir zilyet, sınırlı ayni hak veya kişisel hakkın kurulmasını ya da kullanılmasını sağlamak için şeyi başkasına teslim ederse her iki kişi de zilyet olur.

Malik sıfatıyla zilyet olan kişi asli zilyettir; diğer kişi feri zilyettir.

Örneğin bir eşyanın malik tarafından kira ilişkisiyle başkasına bırakılması halinde malik asli zilyet konumunu korur, kullanan kişi feri zilyet olur.

Burada önemli olan, fiili hakimiyetin tek kişiye indirgenmemesidir.

Kanun, aynı şey üzerinde farklı hukuki sıfatlarla birden fazla zilyetlik ilişkisini kabul eder.

Dolaylı ve dolaysız zilyetlik ayrımı, fiili hakimiyetin nasıl sürdürüldüğünü açıklar.

Bir şeyde fiili hakimiyetini doğrudan doğruya sürdüren kişi dolaysız zilyettir.

Fiili hakimiyeti başka bir kişi aracılığıyla sürdüren kişi ise dolaylı zilyettir.

Bu ayrım asli ve feri ayrımıyla kesişebilir, fakat aynı şey değildir.

Asli zilyet malik sıfatına, feri zilyet sınırlı ayni veya kişisel hak ilişkisine bakarken; dolaylı ve dolaysız zilyetlik fiili temasın doğrudan mı aracılı mı olduğuna yönelir.

Ayrıca fiili hakimiyetin geçici nitelikteki sebeplerle kullanılamaması veya kullanma olanağının geçici olarak ortadan kalkması zilyetliği sona erdirmez.

Bu hüküm, kısa süreli engellerin zilyetlik bağını hemen koparmadığını gösterir.

Zilyetliğin devri hazırlar arasında teslimle gerçekleşebilir.

Şeyin kendisinin veya şey üzerinde hakimiyeti sağlayacak araçların edinene teslimi zilyetliği geçirir.

Aynı sonuç, edinenin önceki zilyedin rızasıyla şey üzerinde hakimiyeti kullanacak duruma gelmesi halinde de doğar.

Hazır olmayanlar arasında temsilciye yapılan teslim, temsil edilene yapılmış gibi zilyetliği geçirir.

Bu düzenleme, temsilci aracılığıyla edinilen fiili hakimiyetin temsil olunan kişiye bağlanmasını sağlar.

Böylece devirde fiziksel teslim kadar hukuki ilişkinin yönü de önem kazanır.

Teslimsiz devir, zilyetlik hukukunun soyut bir hak devri olmadığını fakat fiili hakimiyetin hukuki ilişkiyle yeniden konumlandırılabileceğini gösterir.

Bir üçüncü kişi veya zilyetliği devreden, özel bir hukuki ilişkiye dayanarak zilyet olmaya devam ederse zilyetlik teslim gerçekleşmeden kazanılmış olur.

Ancak bu yolla devir, zilyet olmaya devam eden üçüncü kişiye karşı durumun devreden tarafından kendisine bildirildiği andan başlayarak hüküm doğurur.

Bu durumda üçüncü kişi, önceki zilyede yöneltebildiği itirazları yeni edinene karşı da kullanarak teslimden kaçınma imkanı bulur.

Emtiayı temsil eden kıymetli evrakın teslimi de emtianın teslimi gibi sonuç doğurur; fakat kıymetli evrakı iyiniyetle alan ile emtiayı iyiniyetle teslim alan arasında uyuşmazlık çıkarsa emtiayı teslim alan tercih edilir.

Zilyetliğin korunması, hak sahipliği davasından önce fiili düzeni korumaya yönelir.

Zilyet her türlü gasp veya saldırıyı kuvvet kullanarak defedebilir.

Zilyet, istemi dışında elinden çıkarılan taşınmazda fiili el koyanı uzaklaştırabilir; taşınırda ise saldırı anında veya fail kaçarken eşyayı geri alabilir.

Fakat bu savunma sınırsız değildir; durumun haklı göstermediği derecede kuvvet kullanılmamalıdır.

Bu sınır, zilyetliğin hukuk düzenince korunduğunu fakat kişisel güç kullanımının ölçüsüz hale getirilemeyeceğini anlatır.

Gasp halinde başkasının zilyet bulunduğu şeyi gasbeden kişi, o şey üzerinde üstün bir hakka sahip olduğunu ileri sürse bile geri vermekle yükümlüdür.

Davalı, şeyi davacıdan geri almasını gerektirecek üstün bir hakkı derhal ispat ederse geri vermekten kaçınabilir.

Dava hem şeyin geri verilmesine hem zararın giderilmesine yönelir.

Saldırı halinde ise saldırıda bulunan şey üzerinde hak iddia etse bile zilyetliği saldırıya uğrayan kişi dava açabilir; bu dava saldırının sona erdirilmesine, sebebinin önlenmesine ve zararın giderilmesine yönelir.

Gasp ve saldırıdan doğan dava hakkı, zilyedin fiili ve faili öğrenmesinden başlayarak iki ay ve her halde fiilin üzerinden bir yıl geçmekle düşer.

Zilyetlik, taşınır eşya bakımından hak karinesi doğurur.

Taşınırın zilyedi onun maliki sayılır; önceki zilyetler de zilyetlikleri süresince malik sayılırlar.

Malik olma iradesi olmaksızın zilyet olan kişi, taşınırı kendisinden iyiniyetle aldığı kişinin mülkiyet karinesine dayanabilir.

Sınırlı ayni hak veya kişisel hak iddiasıyla zilyet olan kimsenin iddia ettiği hakkın varlığı karine olarak kabul edilir, ancak bu karine şeyi kendisine vermiş olan kişiye karşı ileri sürülemez.

Bir taşınırın zilyedi kendisine karşı açılan davada üstün hakka sahip olduğu karinesine dayanabilir; gasp veya saldırı hükümleri saklıdır.

Tasarruf yetkisi ve taşınır davası hükümleri zilyetliğin güven işlevini gösterir.

Bir taşınırın emin sıfatıyla zilyedinden iyiniyetle mülkiyet veya sınırlı ayni hak edinen kişinin kazanımı, zilyedin bu tasarruflarda bulunma yetkisi olmasa bile korunur.

Buna karşılık taşınırı çalınan, kaybolan veya iradesi dışında başka şekilde elinden çıkan zilyet, o şeyi elinde bulunduran herkese karşı beş yıl içinde taşınır davası açabilir.

Para ve hamile yazılı senetlerde koruma daha farklıdır; zilyet, iradesi dışında elinden çıkmış olsa bile bunları iyiniyetle edinene karşı taşınır davası açamaz.

İyiniyetli olmayan zilyede karşı önceki zilyet her zaman taşınır davası açabilir.

Taşınmazlarda zilyetlik, tapu siciliyle birlikte sınırlı bir role sahiptir.

Kayıtlı taşınmazlarda ayni hak görünümüne dayalı karine ve buna bağlı dava yetkisi, kütükte hak sahibi olarak görünen kişiye tanınır.

Bununla birlikte taşınmaz üzerinde fiili hakimiyeti bulunan kişi gasp veya saldırı sebebiyle dava açabilir.

Bu ayrım, tapuya kayıtlı taşınmazlarda ayni hak görünümünün sicile bağlandığını, fakat fiili hakimiyetin haksız müdahaleye karşı yine korunduğunu gösterir.

İyiniyetli ve iyiniyetli olmayan zilyedin sorumluluğu farklıdır.