HMGS Medeni Hukuk İspat Yükü Konu Anlatımı

İspat yükü, bir medeni hukuk uyuşmazlığında hangi tarafın hangi olguyu kanıtlaması gerektiğini gösteren temel kuraldır.

Kanunda aksi bir düzenleme yoksa taraflardan her biri, hakkını dayandırdığı olguların varlığını ispatla yükümlüdür.

Bu kural, hak iddiası ile olgu iddiasını birbirine bağlar: bir sonuç isteyen kişi, o sonucu doğuran vakıaları ortaya koymalıdır.

İspat yükü, delil sunma faaliyetiyle karıştırılmamalıdır; asıl işlevi, belirli bir olgu ispatlanamazsa bunun riskinin kime ait olacağını belirlemektir.

Resmi sicil ve senetler belgeledikleri olgular bakımından güçlü kanıt değeri taşır, fakat içeriklerinin aksinin ispatı kanunda özel bir şekle bağlanmamışsa serbesttir.

HMGS açısından bu başlık kişilik, ölüm, mal rejimleri, evlenme engelleri ve boşanma gibi alanlarda sürekli geri döner.

TMK m. 6, ispat yükünün genel formülünü verir: kanunda aksine hüküm yoksa taraflardan her biri, hakkını dayandırdığı olguların varlığını ispatla yükümlüdür.

Bu kural davacı her şeyi ispatlar biçiminde basitleştirilmemelidir.

Davacı talep sonucunu doğuran olgulara dayanıyorsa onları ispatlar; davalı da itiraz veya def'i niteliğinde, kendi lehine hukuki sonuç doğuran yeni bir olgu ileri sürüyorsa onun varlığını ispatlamak zorundadır.

Önemli olan taraf sıfatı değil, ileri sürülen olgunun hangi hukuki sonucu taşıdığıdır.

Bir hakkın doğumu, değişmesi, sona ermesi veya kullanılmasına engel olan vakıa kimin lehine sonuç doğuruyorsa belirsizlik riski kural olarak ona aittir.

İspat yükü ile delil sunma karıştırılmamalıdır.

Taraflar davada çeşitli deliller gösterebilir; fakat ispat yükü, olgu ispatlanamazsa kimin aleyhine karar verileceğini belirleyen risk kuralıdır.

Olayda kira ödendi mi, kişi belirli tarihte sağ mıydı, önceki evlilik sona ermiş miydi, bir mal kişisel mal mıydı, saldırı hukuka aykırı mıydı gibi soruların her biri ilgili hakkın dayandığı olguya göre çözülür.

Kanun bazen özel karine veya özel ispat kuralı koyar; böyle bir düzenleme varsa m. 6 geri çekilir.

Bu nedenle sınavda “kanunda aksine hüküm bulunmadıkça” kaydı mutlaka hatırlanmalıdır.

TMK m. 7, resmi sicil ve senetlere ilişkin ayrı bir ispat değeri kurar.

Resmi sicil ve senetler, belgeledikleri olguların doğruluğuna kanıt oluşturur.

Nüfus sicilindeki doğum veya ölüm kaydı, evlenme kaydı, kişisel durum kayıtları ya da resmi senetler bu nedenle sıradan beyanlardan farklı bir başlangıç değeri taşır.

Ancak bu kayıtların veya senetlerin içeriğinin doğru olmadığı ileri sürülüyorsa, kanunlarda başka bir hüküm bulunmadıkça bunun ispatı herhangi bir şekle bağlı değildir.

Yani resmi belgenin kanıt değeri vardır; fakat aksinin ispatı ilke olarak imkansız değildir.

Sınav seçenekleri genellikle bu dengeyi bozar: ya resmi sicili kesin ve asla çürütülemez gösterir ya da hiçbir özel değeri yokmuş gibi anlatır.

Bu iki madde birlikte okunduğunda pratik yöntem şöyle kurulur.

Önce tarafın istediği hukuki sonuç bulunur.

Sonra bu sonucu doğuran somut olgular ayrılır.

Ardından kanunda özel ispat yükü, karine veya resmi kayıt değeri olup olmadığı kontrol edilir.

Resmi sicil ya da senet varsa, belgelendirdiği olgu bakımından başlangıç kanıtı kabul edilir; fakat karşı taraf içeriğin doğru olmadığını uygun kanıtlarla gösterebilir, meğerki özel kanun farklı bir şekil aramış olsun.

Böylece m. 6 genel risk dağılımını, m. 7 ise resmi belgeler karşısında delil değerini belirler.

HMGS bakımından bu başlık özellikle kısa ifadelerle sorulur. “İddiasını ispat etmek zorundadır”, “aksi ispat edilinceye kadar”, “resmi sicil”, “resmi senet”, “kanunda aksine hüküm” ve “herhangi bir şekle bağlı değildir” sözleri cevap yönünü değiştirir.

Aday, ispat yükünü adalet duygusuna göre değil, hakkın dayandığı olguya göre kurmalıdır.

Bir olgu ispatlanamadığında sonuç kimin aleyhine doğacaksa, m. 6'nın gerçek işlevi orada görünür.

Resmi kayıt varsa m. 7 devreye girer; fakat resmi kaydın varlığı, gerçeğe aykırılığın hiçbir zaman tartışılamayacağı anlamına gelmez.

Bu ayrım, medeni hukuk muhakemesinin en temel sınav reflekslerinden biridir.

Resmi kayıtlar bakımından m. 7'nin uygulama alanı özellikle kişiler hukukunda görünür.

Doğum ve ölüm nüfus siciliyle ispatlandığında mahkeme önündeki tartışma doğrudan kayıt üzerinden başlar.

Ancak sicilde kayıt yoksa veya kayıt doğru değilse gerçek durumun başka kanıtlarla ortaya konulabilmesi, resmi sicilin maddi gerçeğe tamamen kapalı olmadığını gösterir.

Aynı mantık resmi senetlerde de geçerlidir: senedin belgelediği olgu güçlü kanıt değerine sahiptir, fakat içeriğin gerçeğe aykırılığı kanun özel şekil aramadıkça serbestçe ispatlanabilir.

Bu nedenle “resmi belge varsa aksini ispatlamak imkansızdır” genellemesi yanlıştır.