HMGS Kanunun Uygulanması ve Yorumu Konu Anlatımı

Kanunun uygulanması ve yorumu, medeni hukukta ilk adımın yalnız madde metnini okumak olmadığını gösterir.

Kanun, sözü ve özüyle değindiği bütün konularda uygulanır; yani lafız ile amaç birlikte değerlendirilir.

Uygulanabilir bir hüküm yoksa hâkim önce örf ve adet hukukuna, o da yoksa kanun koyucu gibi kural kurma yöntemine gider.

Karar verirken bilimsel görüşler ve yargı kararları yardımcı kaynak niteliğindedir.

Genel nitelikli hükümler ise uygun düştüğü ölçüde tüm özel hukuk ilişkilerine yayılır.

Bu başlık HMGS açısından başlangıç hükümlerinin merkezidir; çünkü yorum, boşluk doldurma ve genel hükümlerin uygulanması pek çok özel konuya yön verir.

Aday, olayda açık hüküm mü, yorum ihtiyacı mı, yoksa gerçek boşluk mu bulunduğunu ayırmalıdır.

TMK m. 1, medeni hukukta uygulanacak yol haritasını kurar.

İlk basamak kanunun sözü ve özüyle değindiği konularda uygulanmasıdır. “Söz” hükmün lafzını, “öz” ise amacını, sistem içindeki yerini ve koruduğu menfaati anlatır.

Bu nedenle yorum yalnız kelime okuması değildir; fakat metinden kopuk amaç üretme de değildir.

Hüküm açıkça olaya değiniyorsa hâkim önce o hükmü lafzı ve amacı birlikte değerlendirerek uygular.

Sınavda bir seçenek yalnız lafzı, diğer seçenek yalnız hakkaniyet veya amaç düşüncesini öne çıkarıyorsa m. 1'in birlikte okuma dengesi hatırlanmalıdır.

İkinci basamak, uygulanabilir hüküm bulunmadığında başlar.

Kanunda gerçek bir boşluk varsa hâkim doğrudan kişisel kanaatine gidemez; önce örf ve adet hukukuna bakar.

Örf ve adet hukuku da yoksa, kendisi kanun koyucu olsaydı nasıl bir kural koyacak idiyse ona göre karar verir.

Bu ifade hâkimi kanun koyucunun yerine sınırsız biçimde geçirmez.

Hâkim, sistemin ilkelerine, benzer düzenlemelere, özel hukukun genel mantığına ve korunması gereken menfaat dengesine uygun genel ve uygulanabilir bir kural kurar.

Bu yöntem, somut olaya özel keyfi çözüm değil, boşluğu hukuk düzeni içinde tamamlama faaliyetidir.

Maddenin üçüncü basamağı bilimsel görüşler ve yargı kararlarıdır.

Hâkim karar verirken bunlardan yararlanır.

Bunlar kanun gibi asli kaynak değildir; fakat yorumun ve boşluk doldurmanın gerekçesini güçlendirir, benzer olaylarda tutarlılık sağlar, kavramların sınırlarını belirginleştirir.

HMGS açısından bu cümle, yardımcı kaynakların tamamen önemsiz olmadığını ama kanunun yerine geçmediğini gösterir.

Özellikle “bilimsel görüş bağlayıcıdır” veya “yargı kararları hiçbir şekilde dikkate alınmaz” gibi uç ifadeler bu nedenle hatalıdır.

TMK m. 5, genel nitelikli hükümlerin yayılma etkisini düzenler.

Türk Medeni Kanunu ve Borçlar Kanununun genel nitelikli hükümleri, uygun düştüğü ölçüde tüm özel hukuk ilişkilerine uygulanır. “Uygun düştüğü ölçüde” kaydı burada belirleyicidir.

Genel hüküm, özel hukuk ilişkisindeki boşluğu veya yorumu tamamlayabilir; fakat özel hükmü anlamsız kılacak biçimde onun yerine geçmez.

Örneğin dürüstlük kuralı, iyiniyet, ispat yükü veya borçlar hukukunun genel ilkeleri pek çok ilişkide yardımcı olur; ancak özel düzenleme açıkça farklı bir sonuç kurmuşsa genel hüküm bu sonucu ortadan kaldırmak için kullanılamaz.

Bu başlıkta olay çözümünün sırası çok önemlidir.

Önce uygulanabilir özel veya genel kanun hükmü aranır.

Hüküm varsa sözü ve özüyle yorumlanır.

Hüküm yoksa örf ve adet hukuku araştırılır.

O da yoksa hâkim kanun koyucu gibi kural kurar.

Karar gerekçesinde bilimsel görüşlerden ve yargı kararlarından yararlanılabilir.

Son olarak genel nitelikli hükümlerin özel hukuk ilişkisinde uygun düşüp düşmediği kontrol edilir.

Bu sıra karıştırıldığında, yorum ihtiyacı boşluk sanılabilir veya boşluk doldurma takdir yetkisiyle karıştırılabilir.

HMGS sorularında “kanunun özü”, “örf ve adet”, “kanun koyucu gibi”, “bilimsel görüşler”, “yargı kararları” ve “uygun düştüğü ölçüde” ifadeleri ayırt edici işaretlerdir.

Yorum, mevcut hükmün anlamını bulur; boşluk doldurma, hüküm yokluğunda kural oluşturur; m. 5 ise genel hükümlerin özel hukuk alanına hangi sınırla taşınacağını gösterir.

Bu ayrım korunursa başlangıç hükümleri dağınık görünmez.

Kanunun uygulanması ve yorumu, adayın bütün medeni hukuk sorularında önce kaynak, sonra anlam, sonra boşluk ve en sonunda tamamlayıcı genel hüküm basamaklarını düzenli işletmesini sağlar.

Yorum ve kıyas ilişkisi de bu çerçevede anlaşılır.

Kanun olaya doğrudan değiniyor fakat ifadenin kapsamı tartışmalıysa yorum yapılır.

Kanun olaya hiç uygulanabilir hüküm getirmemişse boşluk gündeme gelir.

Benzer bir hükmün amacı ve sistemi, boşluğun doldurulmasında kanun koyucu gibi kural kurma faaliyetine yol gösterebilir; fakat bu işlem özel hükmü genişletip kanunun açık tercihine aykırı sonuç üretmek için kullanılamaz.

Bu nedenle aday, her benzerlikte otomatik kıyas yapmamalı; önce düzenleme alanının gerçekten boş olup olmadığını araştırmalıdır.

Başlangıç hükümleri arasındaki bağlantı da m. 1 ve m. 5'i güçlendirir.