HMGS Dürüstlük Kuralı ve İyiniyet Konu Anlatımı

Dürüstlük kuralı ve iyiniyet, medeni hukukun başlangıç hükümlerinde yan yana duran fakat aynı şeyi anlatmayan iki temel ölçüdür.

Dürüstlük kuralı, kişinin hakkını kullanırken ve borcunu yerine getirirken davranışının hukuk düzenince kabul edilebilir olup olmadığını denetler.

İyiniyet ise kanunun özel olarak sonuç bağladığı hallerde kişinin bir engeli veya eksikliği bilmemesinin korunup korunmayacağını gösterir.

Bu ayrım HMGS çalışmasında önemlidir; çünkü dürüstlük davranış ölçüsüdür, iyiniyet ise çoğu kez bilgi durumu ve özen ölçüsüyle ilgilidir.

Bir hakkın açıkça kötüye kullanılması korunmaz; buna karşılık iyiniyet, ancak kişi durumun gerektirdiği özeni göstermişse ileri sürülebilir.

Bu nedenle aday önce olayda hangi kavramın sorulduğunu belirlemeli, sonra hakkın kullanımı mı yoksa hukuki sonuca güven mi tartışılıyor diye ayırmalıdır.

Dürüstlük kuralı TMK m. 2 bakımından bütün özel hukuk ilişkilerine yayılan bir davranış eşiğidir.

Hakkın varlığı tek başına yeterli değildir; hak kullanılırken ilişkinin amacı, karşı tarafta oluşturulan güven, önceki davranışla sonraki talep arasındaki tutarlılık ve borcun ifasındaki makul sadakat dikkate alınır.

Bu nedenle dürüstlük kuralı çoğu zaman bir hakka dış sınır çizer.

Kişi kanunda tanınan bir imkanı, yalnız karşı tarafı zarara sokmak, önceki güven verici tutumuyla çelişmek veya borç ilişkisinin amacını boşa çıkarmak için kullanıyorsa sorun artık hakkın doğup doğmadığı değil, bu kullanımın korunup korunmayacağıdır.

Kanunun açık ifadesi, bir hakkın açıkça kötüye kullanılmasını hukuk düzeninin korumayacağı yönündedir.

Sınav dilinde bu, hakkın şeklen mevcut olduğu fakat sonucun reddedildiği tipik alandır.

İyiniyet TMK m. 3 bakımından farklı bir kapı açar.

Burada merkezde davranışın dürüst olup olmaması değil, kişinin belirli bir hukuki engeli bilmemesi ve bilmemesinin mazur görülmesidir.

Kanun iyiniyete sonuç bağlamışsa asıl olan iyiniyetin varlığıdır; fakat bu başlangıç kabulü sınırsız koruma değildir.

Durumun gereklerine göre kendisinden beklenen özeni göstermeyen kişi iyiniyet iddiasında bulunamaz.

Bu ikinci cümle sınavlarda belirleyicidir: kişi araştırması gereken açık bir işareti görmezden gelmişse, yalnızca bilmediğini söylemesi yetmez.

Böylece iyiniyet hem sübjektif bilgi durumunu hem de objektif özen beklentisini birlikte taşır.

İki kurumun ayrımı olay çözümünde mutlaka kurulmalıdır.

Bir kişi mevcut hakkını hangi ölçüde kullanabilir sorusu dürüstlük kuralına; kişi bir eksikliği bilmediği için korunur mu sorusu iyiniyete götürür.

Dürüstlük kuralı, borçların ifasında ve hakların kullanılmasında sürekli bir denetim ölçüsüdür.

İyiniyet ise ancak kanunun iyiniyete hukuki sonuç bağladığı hallerde devreye girer.

Bu yüzden her iyi niyetli davranış korunmaz; kanuni bağ yoksa m. 3 tek başına yeni bir hak yaratmaz.

Buna karşılık m. 2, kötüye kullanımı engellediği için doğrudan savunma veya sınırlama işlevi görebilir.

HMGS sorusunda kavramlar bazen bilerek karıştırılır.

Seçenekte iyiniyet için “her durumda korunur” deniyorsa özen şartı unutulmuş demektir.

Dürüstlük kuralı için “hak hiç doğmamıştır” deniyorsa olayın niteliğine bakılmalıdır; çoğu kez hak vardır, fakat açık kötüye kullanım sebebiyle korunmaz.

Dürüstlük kuralında karşı tarafın güveninin boşa çıkarılması, çelişkili davranış, susma ile güven verip sonra tersini ileri sürme veya borcun amacını etkisiz kılan kullanım dikkat çeker.

İyiniyette ise sicil, görünüş, bilgi eksikliği, bilmesi beklenip beklenmeyeceği ve kanunun bu bilgi durumuna sonuç bağlayıp bağlamadığı aranır.

Bu başlık çalışılırken m. 2 ile m. 3 arasındaki kısa ama keskin fark korunmalıdır.

Dürüstlük kuralı objektif bir davranış standardıdır; iyiniyet kanunun aradığı güven halidir.

Dürüstlük kuralının yaptırımı açık kötüye kullanıma hukuki koruma tanınmamasıdır.

İyiniyetin sınırı ise gerekli özenin gösterilmemesidir.

Olayda önce hakkın kullanımı mı, borcun yerine getirilmesi mi, yoksa hukuki bir görünüşe güven mi tartışılıyor sorusu sorulduğunda seçeneklerin çoğu elenir.

Böyle okunduğunda dürüstlük ve iyiniyet, genel medeni hukuk ezberi olmaktan çıkar; somut olayda hangi iddianın neden korunacağını veya korunmayacağını belirleyen iki ayrı muhakeme aracına dönüşür.

Bir diğer ayırıcı nokta ispat ve varsayım dilidir.

İyiniyette kanun, hukuki sonuç bağlanan hallerde iyiniyetin varlığını asıl kabul eder; bu, kişinin her olayda araştırmadan korunacağı anlamına gelmez.

Karşı taraf, kişinin engeli bildiğini veya göstermesi gereken özeni göstermediğini ortaya koyarak bu korumayı sarsabilir.

Dürüstlük kuralında ise tartışma çoğu zaman ispat karinesinden çok normatif değerlendirmedir: davranış, ilişkinin dürüstlük ölçüsüne açıkça aykırı mı?

Örneğin uzun süre sessiz kalıp karşı tarafta güven oluşturduktan sonra tam tersine dayanmak, yalnız şekli hakkı göstermekle açıklanamaz.