Açıklayıcı Anlatım Konu Anlatımı

Açıklayıcı anlatımın merkezinde bilgi verme amacı vardır.

Yazar bir kavramı tanıtır, bir durumun ne olduğunu gösterir, bir sürecin nasıl işlediğini açıklar ya da okurun zihnindeki karışıklığı gidermeye çalışır.

Bu anlatım biçiminde metnin başarısı, okurun konuyu metinden önceki hâline göre daha açık kavramasıyla ölçülür.

Açıklayıcı paragraf, okuru şaşırtmak ya da duygulandırmak yerine anlaşılır kılmayı hedefler.

Bu yüzden cümlelerin kuruluşu genellikle doğrudan, düzenli ve öğreticidir.

Kelimeler gereksiz kapalılıktan uzak seçilir; konu adım adım açılır; bilgiler birbiriyle bağlantılı biçimde sunulur.

Bu anlatım biçimini tanımak için paragrafın yazılış amacına bakmak gerekir.

Yazar bir konu hakkında bilgi aktarıyorsa, kavramın kapsamını çiziyorsa, bir alanın özelliklerini sıralıyorsa ya da okura bilmediği bir şeyi öğretiyorsa açıklayıcı tutum söz konusudur.

Söz gelimi halk edebiyatı ürünlerinin zamanla topluma mal olması, bir sanat akımının temel ilkeleri, bir dil olayının nasıl ortaya çıktığı veya bir çevre sorununda kullanılan kavramların ne anlama geldiği açıklanabilir.

Böyle metinlerde metni bitiren okur çoğu zaman yeni bir bilgi edinir.

Buradaki etki, yazarın kişisel heyecanından değil, bilginin açık biçimde düzenlenmesinden doğar.

Açıklayıcı anlatımda nesnel söyleyiş çoğunlukla öne çıkar.

Nesnellik, yazarın hiçbir cümlede yorum yapmayacağı anlamına gelmez; fakat metnin ana gövdesi kişisel beğeniye, sert karşı çıkışa ya da ikna baskısına dayanmaz.

Yazar konuya açıklık kazandırmak için tanım yapabilir, kavramları birbirinden ayırabilir, örnek verebilir, karşılaştırma kurabilir ya da sayısal veriden yararlanabilir.

Bu yardımcı yollar, açıklayıcı anlatımın içinde doğal biçimde kullanılabilir.

Önemli olan, bu yolların bilgiyi öğretmek için kullanılmasıdır.

Bir metinde karşılaştırma var diye anlatım biçimi karşılaştırma olmaz; karşılaştırma, açıklamayı güçlendiren bir araçtır.

Açıklayıcı metnin düzeni çoğu zaman okuru kolay takip ettirecek biçimde kurulur.

Önce konu tanıtılır, ardından temel özellikler verilir, sonra örnek ya da karşılaştırmalarla bilgi somutlaştırılır.

Bu sıra her paragrafta aynı olmak zorunda değildir; fakat açıklayıcı metinlerde belirsizliği azaltan bir düzen duygusu bulunur.

Tanım cümlesi metnin başında yer alabilir, ama metin yalnız tanımdan ibaret değildir.

Açıklama çoğu zaman tanımı genişletir, kavramın hangi durumlarda kullanıldığını gösterir ve yakın kavramlardan farkını sezdirir.

Bu nedenle açıklayıcı anlatımda okur, yazarın kişisel tartışmasını değil, konunun sınırlarını ve ilişkilerini izler.

Açıklayıcı anlatımın tartışmacı anlatımdan ayrılması özellikle önemlidir.

İki anlatım biçimi de düşünce alanında kurulabilir ve ikisinde de bilgi bulunabilir.

Ayrım, bilginin ne için kullanıldığıdır.

Açıklayıcı anlatımda bilgi kendi başına amaçtır; yazar okurun konu hakkında bilgilenmesini ister.

Tartışmacı anlatımda bilgi çoğu zaman bir görüşü destekleme görevindedir; yazar okuru kendi düşüncesine yaklaştırmak ister.

Bu nedenle metne şu soru yöneltilebilir: Yazar burada bana bir şeyi mi öğretiyor, yoksa bir fikri kabul ettirmeye mi çalışıyor?

Cevap öğretme ve açıklık sağlama yönündeyse açıklayıcı anlatım baskındır.

Cevap savunma, çürütme, itiraz ya da taraf oluşturma yönündeyse tartışmacı anlatım aranmalıdır.

Açıklayıcı anlatım betimleyici ve öyküleyici anlatımla da karıştırılabilir.

Bir açıklayıcı metinde yer, kişi veya nesne hakkında bilgiler verilebilir; fakat amaç onları duyusal bir tablo gibi canlandırmak değilse betimleme baskın sayılmaz.

Aynı şekilde bir süreç anlatılırken zaman sırası bulunabilir; fakat metin bir olayın yaşanışını değil, bir kavramın işleyişini açıklıyorsa öyküleme değil açıklama ağır basar.

Örneğin bir bitkinin gelişim aşamalarını öğretici bir dille anlatan paragraf açıklayıcıdır; aynı bitkiyle ilgili bir kişinin yaşadığı olay aktarılıyorsa öyküleyici yön güçlenebilir.

Ayırıcı ölçüt yine metnin baskın amacıdır.

Açıklayıcı anlatımda kullanılan dil genellikle sade ve açıktır.

Söz sanatları, yoğun çağrışımlar, abartılı duygulanımlar ya da kapalı imgeler bu anlatımın ana unsuru değildir.

Çünkü açıklama, anlamı gizlemek değil görünür kılmak ister.

Cümleler çoğu zaman neden-sonuç, tanım-açıklama, genel-özel veya örnek-sonuç ilişkileriyle bağlanır.

Paragraf içinde kavramlar tekrar edilerek ya da eş anlamlı ifadelerle sürdürülerek okurun izi kaybetmemesi sağlanır.

Bu düzenli ilerleyiş, açıklayıcı metnin öğretici niteliğini güçlendirir.

Ancak sade dil kullanılması tek başına açıklayıcı anlatım kanıtı değildir; sade bir öykü ya da sade bir tartışma da kurulabilir.

Sade dil, bilgi verme amacıyla birleştiğinde belirleyici hâle gelir.

Sınav sorularında açıklayıcı anlatımı bulurken seçeneklerin diline dikkat edilmelidir.

Parçanın anlatımıyla ilgili olarak bilgi verilmiştir, nesnel anlatımdan yararlanılmıştır, tanımlama yapılmıştır, örneklere başvurulmuştur gibi seçenekler açıklayıcı bir metinle uyumlu olabilir.

Fakat soru yalnız anlatım biçimini soruyorsa tanımlama veya örnekleme gibi ifadeler ana cevap olmayabilir; bunlar düşünceyi geliştirme yollarını gösterir.

Kök, bu parçanın anlatımında hangisi ağır basmaktadır dediğinde, parçanın bütününe bakılarak açıklayıcı tutumun baskın olup olmadığı belirlenir.

Tek bir örnek, tek bir karşılaştırma ya da tek bir yorum cümlesi cevap için yeterli dayanak değildir.

Adayların yaptığı yaygın hata, bilgi içeren her metni açıklayıcı saymak ya da nesnel görünen her cümleyi açıklayıcı anlatımın kesin kanıtı sanmaktır.

Tartışmacı metinler de bilgi kullanabilir; öyküleyici metinler de olayın geçtiği zaman ve yer hakkında bilgi verebilir; betimleyici metinler de varlığın özelliklerini aktarabilir.

Açıklayıcı anlatımda bilgi, metnin taşıyıcı amacıdır.

Okur metni bitirdiğinde yazarın hangi görüşe taraf topladığından çok, konunun ne olduğunu ve nasıl anlaşılması gerektiğini kavrıyorsa açıklayıcı anlatım vardır.

Bu nedenle doğru çözüm, paragrafı bütün olarak okuyup metnin okura bilgi mi kazandırdığını, yoksa bilgi dışındaki bir etkiyi mi öne çıkardığını belirlemektir.

Açıklayıcı anlatımda paragrafın tonu çoğu zaman sakin ve yönlendirici değildir; fakat bu, metnin tamamen kuru olacağı anlamına gelmez.

Yazar bilgiyi daha anlaşılır kılmak için canlı örnekler verebilir, yakın kavramları karşılaştırabilir veya okurun günlük hayattan tanıdığı bir durumdan hareket edebilir.

Bu kullanımlar metni öğretici çizgiden çıkarmaz; çünkü amaç hâlâ bilgiyi düzenlemektir.

Sorularda bu yüzden metnin etkileyici görünmesi açıklayıcı anlatımı elemek için yeterli değildir.

Etki, bilgi verme amacına hizmet ediyorsa açıklayıcı tutum korunur.

Açıklayıcı anlatımda kaynaklanan bir başka tuzak, metnin içinde yazarın kısa bir değerlendirme yapmasıdır.