Soru Cümleleri Konu Anlatımı

Soru cümleleri, Türkçede biçim ile anlamın her zaman aynı yönde ilerlemediğini gösteren önemli bir başlıktır.

Bir cümlede soru eki, soru sözcüğü veya soru tonlaması bulunabilir; fakat bu, cümlenin mutlaka gerçek bir bilgi isteme amacı taşıdığı anlamına gelmez.

Soru biçimi bazen doğrudan yanıt almak için kullanılır, bazen de konuşanın yargısını daha etkili göstermek için seçilir.

Bu nedenle soru cümlelerini değerlendirirken iki düzlem birlikte okunmalıdır: cümlenin biçimi nasıl kurulmuş ve bu biçim hangi anlam görevini üstlenmiş?

Gerçek soru cümlelerinde konuşan kişi karşı taraftan yanıt bekler.

Yanıt bir bilgi, doğrulama, tercih, açıklama veya evet-hayır biçiminde olabilir.

"Toplantı ne zaman başlayacak" anlamındaki bir cümlede zaman bilgisi istenir.

"Bu dosyayı sen mi hazırladın" anlamındaki bir cümlede doğrulama beklenir.

Gerçek soruda konuşan, bilmediği veya netleştirmek istediği bir noktayı muhataba yöneltir.

Bu tür cümlelerin yazıdaki temel noktalama işareti soru işaretidir.

Soru eki olan "mi" ayrı yazılır ve cümlede hangi öğeyi sorguluyorsa vurgu çoğu zaman oraya kayar.

Sözde soru cümlelerinde ise cümle soru biçimindedir ama asıl amaç yanıt almak değildir.

Yanıt çoğu kez cümlenin kendi anlamında veya konuşma bağlamında bellidir.

"Bunu kim bilmez" anlamındaki bir yapı, çoğu durumda herkes bilir yargısını taşır.

"Ben sana kaç kez söyledim" gibi bir söz, gerçek sayı istemekten çok sitem bildirir.

"Böyle davranılır mı" biçimindeki cümle, davranışın uygun olmadığını anlatır.

Bu yapılarda soru biçimi, yargıyı dolaylı ve güçlü biçimde verme aracıdır.

Bu yüzden sözde soru, anlam bakımından çoğu zaman düz yargıya çevrilebilir.

Sözde soruların duygusal işlevleri çeşitlidir.

Sitem, yakınma, kızgınlık, şaşırma, küçümseme, onaylatma veya reddetme anlamı taşıyabilirler.

Cümledeki duygu arttıkça soru biçimi ünlem değerine yaklaşabilir.

Noktalama açısından soru işareti bu cümlelerin temel işareti olmaya devam eder; fakat yoğun duygu taşıyan örneklerde ünlem işareti de düşünülebilir.

Burada ince ayrım şudur: Cümle biçimce soruysa soru işareti doğal seçenektir, ancak anlamda baskın duygu varsa ünlem değeri belirginleşir.

Seçenekli noktalama sorularında bağlam, duygu ve seçeneklerin sunduğu işaretler birlikte değerlendirilir.

Soru cümlelerinde biçimsel olumlu-olumsuzluk ile anlamca olumlu-olumsuzluk karıştırılmamalıdır.

"Gelmedin mi" biçimce olumsuz bir eylemle soru kurar, fakat bağlama göre gerçek bir bilgi isteyebilir.

"Bunu yapmaz olur muyum" gibi yapılar biçimce olumsuz öğeler taşısa da anlamca güçlü bir olumlu yargı verebilir.

Sözde sorularda bu dönüşüm daha belirgindir.

Biçimdeki olumsuzluk, anlamda olumlu bir kesinliğe; biçimdeki olumlu soru, anlamda olumsuz bir yargıya dönüşebilir.

Bu nedenle yalnız ek ve kelimeye bakmak yerine cümlenin neyi kabul edip neyi reddettiği bulunmalıdır.

Soru eki "mi" cümlede sorgulanan öğeyi belirleme bakımından önemlidir.

Aynı cümlede ekin yeri değiştiğinde soru odağı değişir.

Bir cümlede kişi mi, zaman mı, nesne mi, yoksa eylemin kendisi mi sorgulanıyor sorusu ekin konumuyla anlaşılır.

Soru sözcükleri de benzer biçimde bilgi türünü belirler: kim kişi bilgisini, ne nesne veya durum bilgisini, nerede yer bilgisini, ne zaman zaman bilgisini, nasıl biçim bilgisini, niçin neden veya amaç bilgisini istemeye yönelir.

Ancak yine de bu sözcüklerin varlığı gerçek soru için tek başına yeterli değildir; sözde soru bu araçları kullanarak da kurulabilir.

Soru biçimi yalnız "mi" ekiyle kurulmaz.

Soru anlamı taşıyan sözcükler, tonlama ve bağlam da cümleye soru değeri kazandırabilir.

Konuşma dilinde tonlama belirgin olsa da yazılı dilde bu değer çoğu zaman soru işaretiyle gösterilir.

Bunun yanında soru eki her zaman yüklemin sonunda bulunmak zorunda değildir; sorgulanan öğeye yaklaşarak odağı değiştirir.

"Bugün sen mi geldin" anlamındaki yapı kişiyi, "sen bugün mü geldin" anlamındaki yapı zamanı öne çıkarır.

Bu odak farkı, cümlenin yorumunu değiştirir.

Soru cümlelerinde yalnız soru var demek yetmez; neyin sorulduğu da belirlenmelidir.

Noktalama açısından soru cümlelerinin temel çerçevesi açık olmalıdır.

Gerçek sorular soru işaretiyle biter.

Sözde sorular da biçimce soru oldukları için çoğunlukla soru işareti alır.

Fakat cümlede şaşma, kızma, beğenme veya yadırgama gibi yoğun duygu öne çıkıyorsa ünlem işaretiyle karşılaşılabilir.

Bununla birlikte bir cümleyi yalnız ünlemli okuyoruz diye soru değeri yok sayılmaz.

Yazılı dilde noktalama, cümlenin hem biçimini hem duygu yükünü gösterir.

Doğru karar, cümlenin gerçek yanıt isteyip istemediği ve hangi duygusal yükü taşıdığı birlikte düşünülerek verilir.

Bu başlık, cümlede anlam konularıyla noktalama bilgisini birleştirir.

Cümle gerçek soruysa çözüm kolaydır: beklenen bilgi türü ve soru odağı bulunur.

Cümle sözde soruysa düz yargıya çevrilerek anlamı belirlenir.

"Kim istemez" türü yapılar genellikle herkes ister anlamına, "böyle şey olur mu" türü yapılar genellikle böyle şey olmaz anlamına yaklaşır.

Ancak her örnek bağlamıyla değerlendirilmelidir.

Bazı cümlelerde konuşan gerçekten şaşırmış ve yanıt bekliyor olabilir; bazı cümlelerde ise soru yalnız tepki verme biçimidir.

Soru cümleleri olumlu ve olumsuz anlam ilişkileriyle birlikte sorulduğunda dikkat daha da artar.

Biçimce olumlu bir soru, anlamca olumsuz bir hüküm verebilir; biçimce olumsuz bir soru, anlamca güçlü bir onay bildirebilir.

"Bunu anlamayacak ne var" tarzındaki yapı, genellikle bunun anlaşılır olduğu yargısını taşır.

"Bu kadar emek boşa gider mi" tarzındaki yapı ise emek boşa gitmemeli veya gitmez anlamını sezdirir.

Bu dönüşümler, sözde sorunun en sık sınanan yönlerindendir.

Aday cümleyi düz yargıya çevirdiğinde anlam değerini daha rahat görür.

Çözüm prosedürü şu akılla işler: önce cümlede soru eki veya soru sözcüğü var mı diye bakılır, sonra cümlenin muhataptan gerçekten yanıt isteyip istemediği sorgulanır.

Yanıt bekleniyorsa gerçek soru, yanıt zaten cümlenin anlamında saklıysa sözde soru kabul edilir.

Ardından anlamca olumlu-olumsuz değer belirlenir ve gerekiyorsa noktalama yönü değerlendirilir.