Dil Bilgisine Dayalı Anlatım Bozuklukları Konu Anlatımı

Dil bilgisine dayalı anlatım bozuklukları, cümlenin anlamını taşıyan yapısal bağlantıların doğru kurulamamasıdır.

Bir cümle ne anlatmak istediğini genel olarak sezdiriyor olabilir; fakat o anlamı kuran özne, yüklem, nesne, tümleç, ek, tamlama ve çatı ilişkileri yanlışsa anlatım bozulur.

Bu başlıkta sorun çoğu zaman kelimenin sözlük anlamında değil, cümlenin dil bilgisel düzenindedir.

Anlama dayalı bozukluklarda gereksiz sözcük, yanlış anlam, belirsizlik veya mantık hatası aranırken, dil bilgisine dayalı bozukluklarda cümlenin öğeleri birbirine biçimce uyuyor mu sorusu öne çıkar.

Yüklem bu denetimin merkezidir.

Çünkü cümlenin yargısını yüklem taşır ve diğer öğeler yüklemin gerektirdiği biçimde yer alır.

Önce yüklem bulunur, sonra yükleme kimin yaptığı, neyi etkilediği, kime yöneldiği, nerede gerçekleştiği veya hangi araçla yapıldığı sorulur.

Bu soruların cevapları cümlede doğru eklerle ve doğru yerde bulunmalıdır.

Geçişli bir fiil nesne isterken nesne eksik bırakılmışsa, yönelme isteyen bir fiil ayrılma ekiyle tamamlanmışsa veya bulunma ilişkisi yanlış ekle kurulmuşsa cümle anlamca anlaşılır olsa bile dil bilgisi bakımından aksar.

Özne-yüklem uyumu bu alanın temel koşullarından biridir.

Özne tekilse yüklemin kişi ve sayı bakımından onunla uyumlu olması beklenir; çoğul ve insan dışı öznelerde yüklem seçimi ayrıca dikkat ister.

Birden fazla öznenin bulunduğu cümlelerde kişi önceliği de önemlidir.

Farklı kişiler birlikte özne olduğunda yüklem, Türkçenin kişi uyumu kuralına göre düzenlenmelidir.

Uyuşmazlık yalnız sayıda değil, kişi ilişkisinde de görülebilir.

Cümle kulağa doğal gelmediğinde ilk kontrol edilecek yer, yüklemin özneyle kurduğu bağdır.

Öğe eksikliği özellikle sıralı ve bağlı cümlelerde ortaya çıkar.

İki yüklem aynı özneye, aynı nesneye veya aynı tümlece bağlanıyor gibi kurulabilir.

Ancak ortak kullanılan öğe her iki yükleme de uygun değilse cümle bozulur.

Birinci yüklem nesne isterken ikinci yüklem dolaylı tümleç istiyor olabilir; ortak öğe bunlardan yalnız birini karşılıyorsa diğer yargı eksik kalır.

Bu eksiklik bazen okur tarafından zihinde tamamlandığı için fark edilmez.

Doğru çözüm, eksik öğeyi gerektiği yerde açıkça kullanmak veya cümleyi iki bağımsız yapıya ayırmaktır.

Tümleç yanlışları da aynı mantığa bağlıdır.

Fiiller yalnız anlam bakımından değil, istedikleri ek bakımından da farklıdır.

Bir fiil birine güvenmeyi, başka bir fiil birinden yararlanmayı, bir diğeri bir şeyi beklemeyi gerektirebilir.

Bu ilişkilerde yönelme, ayrılma, belirtme veya bulunma ekinin yanlış seçilmesi anlatımı bozar.

Edat tümleçlerinde de benzer durum vardır; "ile", "için", "gibi", "kadar" gibi yapılar cümleye araç, amaç, benzerlik veya ölçü anlamı katar.

Edat yanlış bağlanırsa cümlede istenmeyen bir ilişki oluşur.

Tamlama yanlışları, adlar arasındaki ek ve sıra ilişkisinden doğar.

İsim tamlamasında tamlayan ve tamlanan ekleri aitlik veya ilgi bağını açık kurmalıdır.

Sıfat tamlamasında ise niteleyen söz ek almadan adı belirtir.

Bu iki yapı aynı tamlanana bağlanırken dikkatsiz davranılırsa cümle bozulur.

Bir sıfatla bir isim tamlayanı aynı ek düzenine zorlamak, tamlananı ortak kullanıp tamlayanların yapısını uyumsuz bırakmak veya aitlik ekini yanlış adla ilişkilendirmek bu başlığa girer.

Düzeltme, tamlamaları kendi kurallarına göre ayrı ayrı kurmak ve ortak tamlanan kullanılacaksa her unsurun ona uygun bağlandığını kontrol etmektir.

Fiil ve yüklem yanlışları da dil bilgisine dayalı bozuklukların önemli parçasıdır.

Birden fazla yargının ortak yükleme bağlanması bazen anlamı kurtarır gibi görünür, fakat yüklem her iki bölümün istediği biçimi karşılamaz.

İsim soylu bir yüklemle fiil soylu bir yargı aynı ekle sürdürülemez; olumlu ve olumsuz yüklemler ortak yardımcı unsurla her zaman taşınamaz.

Ek fiil, kip, kişi ve zaman ilişkileri doğru kurulmadığında cümle biçimsel olarak tamamlanmış görünse bile yargılar eşit biçimde tamamlanmaz.

Bu yüzden yüklemin yalnız varlığı değil, her parçaya uygunluğu aranmalıdır.

Ek yanlışları yalnız hal ekleriyle sınırlı değildir.

İyelik, çoğul, kişi, kip ve zaman ekleri de cümlenin öğeleri arasındaki bağı taşır.

Gereksiz ek kullanımı bazen anlamı ağırlaştırır, eksik ek kullanımı ise ilişkinin kurulmasını engeller.

Bir adın aitlik ilişkisi açık değilse tamlama bozulabilir; bir yüklemde kişi eki özneyle uyuşmuyorsa cümle yanlış yargı verir.

Eklerin görevi küçük görünse de cümlenin taşıyıcı sistemi burada kurulur.

Bu nedenle dil bilgisine dayalı bozukluk sorularında ekler yalnız biçim bilgisi ayrıntısı olarak değil, öğeler arası bağın göstergesi olarak okunmalıdır.

Çatı uyuşmazlığı, eylemin kimin tarafından yapıldığı veya kime yaptırıldığı bilgisinin bozulmasıdır.

Etken bir yüklem öznenin işi yaptığını gösterirken, edilgen yüklem işi yapanı geri plana alır.

Aynı cümlede bir yargı etken, diğeri edilgen kurulduğunda ortak özne düzeni bozulabilir.

Özne bir bölümde işi yapan, diğer bölümde işten etkilenen konumuna düşerse cümle tutarsızlaşır.

Bu bozukluk mantık hatasına benzer görünebilir; ancak çözüm dil bilgisel çatı ilişkisindedir.

Eylemler aynı özne düzenine getirilir veya cümle bölünerek her yargının çatısı ayrı kurulur.

Dil bilgisine dayalı bozukluklar, anlam belirsizliğiyle de karışabilir.

Bir cümlede zamirin kime gittiği belirsizse sorun anlam açıklığıdır; fakat zamir belli olduğu halde yüklemin istediği öğe eksikse sorun dil bilgisel bağlantıdır.

Bir cümlede olayların sırası akla aykırıysa mantık hatası aranır; fakat olay sırası doğru olup yüklem ortak öğeye bağlanamıyorsa öğe eksikliği vardır.

Bu ayrımlar, seçeneklerdeki bozukluk türünü doğru adlandırmayı sağlar.

Aday, cümlenin ne anlattığını anladıktan sonra bu anlamı hangi dil yapısının taşıdığına bakmalıdır.

Bu başlıkta izlenecek prosedür yüklemden başlar.

Önce bütün yüklemler belirlenir, sonra her yüklem için özne, nesne ve tümleç ihtiyacı ayrı ayrı denetlenir.

Ortak kullanılan öğeler her yükleme tek tek bağlanır; bağlanmayan yerde eksiklik aranır.

Ardından ekler, tamlamalar ve çatı ilişkileri kontrol edilir.

Eğer bozukluk yalnız anlamı daha güzel ifade etme meselesiyse dil bilgisine dayalı bozukluk denmez.

Burada ölçüt, cümlenin Türkçenin biçimsel kurallarıyla kurduğu bağdır.