Fiillerde Anlam (Zaman) Kayması Konu Anlatımı

Fiillerde anlam kayması, zaman kayması ya da kip kayması, çekimli fiilde görülen kip ekinin cümlede kendi temel anlamından farklı bir görev üstlenmesidir.

Normalde -yor şimdiki zamanı, -acak gelecek zamanı, -di geçmiş zamanı, geniş zaman ekleri genel zamanı bildirir.

Ancak dil kullanımı her zaman bu kadar düz ilerlemez.

Yarın İstanbul’a gidiyorum cümlesinde gidiyorum biçimce şimdiki zamandır; fakat yarın sözcüğü eylemin gelecek zamanda gerçekleşeceğini gösterir.

Burada görünen ek ile gerçek anlam arasında kayma vardır.

Bu başlıkta en önemli ayrım biçim ve anlam ayrımıdır.

Biçim, fiilin üzerinde görülen ektir; anlam ise cümlenin bütününden çıkan zaman veya kip değeridir.

Her sabah erken kalkıyorum cümlesinde -yor eki şimdiki zaman görünümündedir, fakat cümle alışkanlık bildirdiği için geniş zaman değerine yaklaşır.

Az sonra sınav başlıyor cümlesinde yine -yor eki vardır, ancak anlam yakın gelecek zamandır.

Demek ki çözümde yalnız eki görmek değil, zaman zarfını, bağlamı ve cümlenin anlattığı gerçek zamanı birlikte okumak gerekir.

Geniş zaman eki de farklı anlamlara kayabilir.

Adam bir gün gelir, herkesin fikrini değiştirir gibi anlatımlarda geniş zaman biçimi geleceğe dönük bir beklenti veya olasılık taşıyabilir.

Tarihî anlatımlarda geniş zaman, geçmişte gerçekleşmiş olayları canlı anlatmak için kullanılabilir.

Böyle kullanımlarda fiilin biçimsel kipi geniş zaman olarak adlandırılır; fakat cümlede geçmiş ya da gelecek zaman değeri hissedilir.

Sorunun istediği şey görünen kip ise ek söylenir, anlam kayması isteniyorsa ekin hangi zaman yerine kullanıldığı belirtilir.

Gelecek zaman eki de yalnız geleceği göstermeyebilir.

Bu iş böyle yapılacak cümlesinde bağlama göre kesinlik, zorunluluk veya emir değeri oluşabilir.

Olacak o kadar gibi yapılarda gelecek zaman eki gerçek gelecekten çok kabullenme ve olağanlık anlamı verebilir.

Dilek-tasarlama kipleri de bağlama göre zamanla ilişkilendirilebilir; fakat onların temel işlevi zaman bildirmek değil, şart, istek, gereklilik veya emir anlamı kurmaktır.

Bu yüzden anlam kayması değerlendirilirken kip türleri de göz önünde bulundurulur.

Zaman kayması, fiilin yanlış çekimlendiği anlamına gelmez; Türkçenin doğal anlatım imkânlarından biridir.

Soru çözümünde yol şu şekilde kurulmalıdır: Yüklem bulunur, fiilin üzerindeki kip eki belirlenir, cümledeki zaman zarfları ve bağlam okunur, biçimle anlam arasında uyum olup olmadığı sorgulanır.

Uyum varsa kayma yoktur.