Düşüncenin Akışını Bozan Cümleler Konu Anlatımı

Düşüncenin akışını bozan cümle sorularında adayın karşısına genellikle numaralanmış beş ya da altı cümle çıkar.

Bu cümlelerin hepsi ilk bakışta aynı konuyla ilgiliymiş gibi görünebilir.

Zorluk da buradadır; sınav çoğu zaman bütünüyle yabancı, hemen fark edilen bir cümleyi değil, konuya yakın durduğu hâlde parçanın asıl mesajına katılmayan cümleyi sordurur.

Bu nedenle “aynı sözcük geçiyor” ya da “aynı alandan söz ediyor” demek yeterli değildir.

Ölçülmesi gereken şey, cümlenin parçanın vermek istediği düşünceye hizmet edip etmediğidir.

Dört cümle aynı düşünce çizgisini yürütürken bir cümle başka bir noktaya kayıyorsa, o cümle anlam bütünlüğünü bozar.

Bu soru tipinde temel ayrım geniş konu ile dar mesaj arasındadır.

Geniş konu, parçanın söz ettiği alanı gösterir; örneğin eğitim, okuma, teknoloji, sanat, çevre ya da dil olabilir.

Dar mesaj ise yazarın bu alan içinde neyi anlatmak istediğidir.

Bir parça okumanın bireyin düşünme gücünü geliştirmesinden söz ederken araya kitap basım tekniklerini anlatan bir cümle girebilir.

Bu cümle kitapla ilgili olduğu için konuya yakın görünür, fakat okuma alışkanlığının düşünce üzerindeki etkisini anlatan ana çizgiye katılmaz.

Akışı bozan cümle çoğu kez böyle çalışır: tamamen yabancı değil, yanlış odakta duran bir cümledir.

Kaynağın özellikle vurguladığı noktalardan biri, verilen cümlelerin aynı konuya hizmet eder gibi görünmesine rağmen bir tanesinin diğerlerinden bağımsız kalabilmesidir.

Bazen dört cümle tek bir noktayı işler, beşinci cümle başka bir noktaya açılır.

Bazen de cümleler ikişerli iki küçük kümeye ayrılmış gibi durur; yine de bir cümle parçanın bütününde verilmek istenen mesajın dışında kalır.

Bu durumda aday sadece “hangi cümle farklı bilgi veriyor” diye bakmamalıdır.

Farklı bilgi, ana düşünceye hizmet ediyorsa parçanın parçası olabilir.

Asıl soru, o bilginin önceki ve sonraki cümlelerle aynı anlam yönünde ilerleyip ilerlemediğidir.

Çözümde ilk yapılacak iş, bütün cümleleri okumaktır.

Her seçenek doğru cevap olmaya adaydır; doğru cevap yalnız belirli bir numarada aranmaz.

Bazı adaylar ortadaki cümlelerin daha çok cevap olacağını düşünerek alışkanlıkla üçüncü ya da dördüncü cümleye yönelir.

Bu tutum güvenilir değildir.

Akışı bozan cümle başta, ortada ya da sonda bulunabilir.

Hatta ilk cümle bile parçanın devamıyla aynı mesajı taşımıyorsa sorunlu olabilir.

Bu yüzden numaraya değil, düşünce çizgisine bakmak gerekir.

Parça baştan sona okunduğunda hangi cümlenin metni başka yöne çevirdiği daha açık görünür.

Bu sorularda şekilsel inceleme tek başına yanıltıcıdır.

Bir cümlenin içinde “çünkü” bulunması, onun mutlaka önceki cümlenin gerekçesi olduğunu göstermez.

Aynı biçimde “bu nedenle”, “ancak”, “oysa”, “ayrıca” gibi sözler de cümleyi otomatik olarak parçaya bağlamaz.

Bağlayıcı görünen sözcüklerin gerçekten neyi bağladığı sorulmalıdır.

Önceki cümlede açıklanması gereken bir neden yoksa “çünkü” yalnız biçimsel bir işaret olarak kalır.

Karşıtlık kuracak iki düşünce yoksa “ancak” metnin akışını kurtarmaz.

Bu nedenle aday bağlaçları ezber işareti gibi değil, anlam ilişkisini test eden ipuçları gibi değerlendirmelidir.

Anlamsal bağ, cümlelerin birbirini düşünce bakımından tamamlamasıdır.

Bir cümle genel bir yargı veriyorsa sonraki cümle bunu açıklayabilir, örnekleyebilir ya da sonuçlandırabilir.

Bir cümle bir sorunu ortaya koyuyorsa devamında o sorunun nedeni, sonucu veya çözümü gelebilir.

Akışı bozan cümle, bu ilişki zincirine katılmadığında fark edilir.

Örneğin parçada bir kavramın toplum üzerindeki etkisi anlatılırken araya aynı kavramın tarihsel adlandırmasına ilişkin bağımsız bir ayrıntı girerse, bu ayrıntı doğru bilgi olsa bile akışı kesebilir.

Çünkü metnin derdi tarihçe değil etkidir.

Sözcüksel bağ da önemlidir, fakat anlamdan ayrı düşünülmemelidir.

Cümlelerde aynı kelimenin, yakın anlamlı bir ifadenin ya da bir gönderme sözünün tekrar edilmesi bağlantı kurabilir. “Bu durum”, “söz konusu anlayış”, “böyle bir yaklaşım” gibi sözler önceki cümledeki bir düşünceyi devralır.

Ancak sözcük tekrarı her zaman yeterli değildir.

Aynı kelime iki farklı bakış açısından kullanılabilir.

Bir cümlede “dil” iletişim aracı olarak, başka bir cümlede dil bilgisi konusu olarak ele alınıyorsa kelime ortaklığına rağmen düşünce yönü değişmiş olabilir.

Bu yüzden sözcüksel bağ, ana mesajla birlikte sınanmalıdır.

Bakış açısı denetimi, bu soru tipinin en yararlı araçlarından biridir.

Parçada olumlu bir değerlendirme sürerken araya aynı konu hakkında bütünüyle farklı bir değerlendirme girerse bu cümle şüpheli olabilir.

Yazar bir yöntemin yararını anlatırken bir cümle yöntemin tarihsel kökenini, başka bir kullanım alanını ya da ilgisiz bir sonucunu anlatıyorsa bakış açısı kaymış olabilir.

Burada “karşıt görüş” ile “akışı bozan cümle” karıştırılmamalıdır.

Eğer yazar bilinçli biçimde önce bir görüşü verip sonra onu eleştiriyorsa karşıtlık akışın parçasıdır.

Ama karşıt ya da farklı cümle hiçbir hazırlık olmadan başka bir mesaj açıyorsa bütünlüğü bozar.

Şüpheli cümleyi belirledikten sonra en sağlam kontrol, o cümleyi zihnen parçadan çıkarmaktır.

Cümle çıkarıldığında kalan cümleler daha rahat bağlanıyor, önceki ve sonraki yargılar birbirini daha iyi tamamlıyor, parçanın vermek istediği mesaj kesintiye uğramadan sürüyorsa seçim güçlenir.

Buna karşılık cümle çıkarılınca metinde açıklanmayan bir gönderme, eksik kalan bir gerekçe ya da kopan bir anlam bağı oluşuyorsa o cümle büyük olasılıkla parçanın gerekli bir parçasıdır.

Akışı bozan cümlede amaç metni yeniden sıralamak değil, düşünce çizgisinin dışında kalan cümleyi ayıklamaktır.

Bir başka güvenli kontrol de parçanın merkez cümlesini sezmek ve diğer cümlelerin ona nasıl bağlandığını görmektir.

Merkez düşünce bazen açık bir yargı hâlindedir, bazen birkaç cümlenin ortak yönünden anlaşılır.

Akışı bozan cümle bu merkeze cevap vermez; kendi küçük konusunu açar ve orada kalır.

Bu cümle çıkarıldığında parça eksilmek yerine sadeleşir.