Yanlış Ek ve Sözcük Kullanımı Konu Anlatımı

Yanlış sözcük kullanımının özü, seçilen kelimenin cümlenin kurduğu anlam alanına uymamasıdır.

Bir sözcük tek başına doğru olabilir; ancak bulunduğu cümlede yanlış anlamı çağırıyorsa anlatım bozulur.

Kaynakta bu durum, anlamca yakın veya sesçe benzeyen kelimelerin karıştırılmasıyla açıklanır. “Geminin batma şansı çok fazla” türünden bir kullanımda sorun, “şans” kelimesinin olumlu bir ihtimal çağrıştırmasıdır; geminin batması istenen bir sonuç olmadığı için burada “risk” anlamı gerekir.

Benzer biçimde “maaşımı küçümsemedim” sözü, değer vermeme veya hor görme anlamına yaklaşır; anlatılmak istenen miktarı az bulmamaksa uygun kelime “azımsamak”tır.

Demek ki doğru sözcük, yalnız sözlük anlamıyla değil, cümledeki olayın iyi mi kötü mü, azlık mı değer yargısı mı, olasılık mı tehlike mi anlattığıyla birlikte seçilir.

Yanlış sözcük bazen doğru kelimenin yanlış yerde durmasından doğar.

Türkçede sözcüklerin sırası, hangi unsurun hangi unsuru belirttiğini gösterir. “Yeni derse girmiştim ki telefonum çaldı” cümlesinde “yeni” sözü “ders”i niteliyormuş gibi görünür; oysa anlatılmak istenen, derse girme işinin kısa süre önce gerçekleşmesidir.

Bu durumda sözcüğün yeri “derse yeni girmiştim” biçiminde yüklemle ilişki kuracak şekilde düzenlenmelidir.

Aynı ilke, söz öbekleri için de geçerlidir.

Yapımı tamamlanan bir yolun birkaç gün içinde açılacağı söylenmek isteniyorsa “birkaç gün içinde” sözü yolun yapımına değil, açma eylemine bağlanmalıdır.

Sözcük yerinin bozulması, cümleyi tümüyle anlamsız yapmayabilir; fakat anlamı kaydırdığı için anlatımın doğruluğunu zedeler.

Yanlış ek kullanımı ise kelimenin aldığı ekin cümledeki göreve uymamasıyla ortaya çıkar.

Türkçede ekler rastgele süs değildir; sözcüğü cümledeki başka sözcüklere bağlayan işaretlerdir.

Yapım ekleri kelimenin anlamını, yapısını veya türünü değiştirebilir; çekim ekleri ise kelimenin cümledeki ilişkisini kurar.

Belirtme eki nesneye, yönelme ve bulunma ekleri dolaylı tümlece, iyelik ve tamlayan ekleri isim tamlamasına, kip ve kişi ekleri çekimli fiile görev kazandırır.

Bu yüzden ekin eksikliği, fazlalığı veya yanlış yerde kullanılması sadece biçim hatası sayılmaz; cümlede kimin neye sahip olduğu, hangi unsurun neyi tamamladığı, eylemin kim tarafından yapıldığı gibi anlam ilişkilerini de değiştirir.

Eklerin yanlış kullanımında en görünür sorunlardan biri gereksiz veya yanlış çekim ekidir. “Birçok seneler geçti” anlatımında çokluk anlamı zaten “birçok” sözcüğünden geldiği için çoğul ekinin ayrıca kullanılması anlatımı ağırlaştırır ve kaynakta yanlış ek kullanımına örnek olarak gösterilir. “Bu şiiri onun en güzel şiiridir” cümlesinde ise iyelik ilişkisi bozulur; “onun” tamlayanı, “şiiri” biçimindeki tamlananla doğru bağlanmalıdır. “Adam daha konuşmasını bile bilmiyor” örneğinde sözcüğün aldığı ek, anlatılmak istenen beceriyi doğal biçimde karşılamaz; burada eylemin adlaşmış biçimiyle kurulan ilişki düzeltilmelidir. “Oradaki bulunan insanlar” türünde ise “-ki” ekiyle kurulmuş belirtme görevine bir de aynı işi taşıyan fiilimsi eklenir; böylece yapı gereksizleşir ve anlatım bozulur.

Tamlama yanlışları, yanlış ek kullanımının en öğretici alanlarından biridir.

İsim tamlamasında tamlayan ve tamlanan birbirine uygun eklerle bağlanır; tamlayan eki, tamlanan eki veya bu eklerin kurduğu sahiplik ilişkisi eksik bırakılırsa cümle aksar. “Yıllarca Ankara’da yaşadım ama soğuğuna alışamadım” denildiğinde ikinci bölümde hangi soğuğa alışılmadığı anlamca sezilebilir; fakat yapısal olarak “Ankara’nın soğuğu” ilişkisi eksiktir. “Aile çocukların yetişmesinde payı büyüktür” anlatımında da “ailenin” biçimindeki tamlayan eki gerekir.

Tamlanan eksikliğinde ise iki ayrı sahiplik ilişkisi tek tamlanana bağlanır; “Bu işe ne senin ne de benim gücüm yeter” cümlesinde “senin gücün” unsuru açıkça kurulmadığı için yapı eksik kalır.

Bu tür yanlışlarda çözüm, yalnız kulağa hoş gelen biçimi seçmek değil, tamlamanın iki ucunu da görmekten geçer.

Yanlış ek kullanımı fiilimsilerde ve çatıda da görülür.

Fiilimsi ekleri fiilden isim, sıfat veya zarf görevli sözcükler türetir; bu ekler yüklemle ve cümlenin diğer bölümleriyle uyumlu olmalıdır. “Beni en çok sevindiren senin geldiğindir” anlatımında sevinmeye neden olan şey, kişinin gelme eylemidir; bu yüzden ad-eylem biçimi “gelmendir” yapısıyla kurulmalıdır. “Onun ne gelişini ne gittiğini duydum” cümlesinde ise iki paralel unsur aynı yapıda olmalıdır; “gelişini” ile “gidişini” birlikte kullanıldığında yapı dengelenir.

Çatı uyuşmazlığında bir bölüm etken, öteki edilgen kurulduğunda cümle bozulur. “Sohbet ederek çaylar içildi” anlatımında sohbet eden gerçek kişiler varken yüklem edilgenleşmiştir; ya fiilimsi edilgenleştirilmeli ya da yüklem etken yapıya döndürülmelidir. “Yola çıkılıp köye ulaştık” biçiminde de ilk eylem edilgen, ikinci eylem etken olduğundan özne ilişkisi kopar.

Ek fiil eksikliği, özellikle sıralı isim cümlelerinde anlamı ters yöne çekebilir.

İsim soylu sözcükler ek fiille yüklem olur; bu ek ortak kullanıldığında her iki yargıya da uygun düşmeyebilir. “Ses tonları iyi, Türkçeleri fena değildi” cümlesinde ek fiil yalnız ikinci yargıya bağlanınca ilk bölüm de “iyi değildi” gibi algılanmaya elverişli hâle gelir.

Doğru ilişki, ses tonlarının iyi olduğunu ayrıca gösterecek biçimde kurulmalıdır. “Kaşları çatık, çehresi de pek sevimli değildi” örneğinde de “çatık” yargısı ek fiil ister; aksi hâlde ikinci bölümdeki olumsuzluk, birinci niteliğin anlatımını belirsizleştirir.

Bu yanlış, ekin küçük görünmesine rağmen cümledeki olumlu ve olumsuz yargıları ayıran temel işaret olduğunu gösterir.

Öge yanlışları da çoğu zaman ek ve sözcük kullanımına bağlıdır.