Anlatım Özelliklerine Göre Cümleler Konu Anlatımı

Anlatım özelliklerine göre cümleler, bir cümlenin yalnızca hangi bilgiyi verdiğini değil, bu bilgiyi hangi yolla sunduğunu inceler.

Kaynak derste bu konuya girilirken özellikle anlatım ile aktarım kavramlarının karıştırıldığı belirtilir.

Anlatım, cümlenin söyleyiş biçimidir; söz sanatlı mı, sade mi, açık mı, mecazlı mı, kişisel mi, kanıtlanabilir mi gibi sorularla ilgilenir.

Aktarım ise bir başkasına ait sözün cümleye nasıl taşındığını gösterir.

Bu ayrım yapılmadığında “doğrudan anlatım” ile “doğrudan aktarım” aynı şey sanılır ve sınav soruları yanlış çözülür.

Doğrudan, sade veya yalın anlatımda söz, okurun fazladan mecaz çözmesine gerek bırakmadan kurulur.

Cümlede verilmek istenen mesaj açık, düz ve sanatsızdır.

Benzetme, kişileştirme, mecaz, dolaylama veya imgesel yoğunluk öne çıkmaz. “İstenen başarı düzenli çalışmayı gerektirir” gibi bir cümlede herkes ana mesajı benzer biçimde algılar; söz sanatına dayanmadığı için anlatım sadedir.

Bu tür cümlelerde anlatımın gücü süsten değil açıklıktan gelir.

Sınavda “yalın anlatım”, “sade anlatım” ve “doğrudan anlatım” ifadeleri çoğu zaman bu düz söyleyişi karşılar.

Sanatlı, mecazlı veya dolaylı anlatımda ise yazar düşüncesini doğrudan söylemek yerine söz sanatlarından yararlanır.

Benzetme, kişileştirme, mecaz, aktarma, dolaylama, imge veya çağrışım cümlenin anlamını katmanlı hale getirir.

Böyle bir cümlede okur yalnızca sözcüklerin ilk anlamıyla yetinmez; anlatımın arkasındaki düşünceyi çözer.

Atasözlerinde, şiirsel söyleyişlerde ve edebi değerlendirmelerde bu tür anlatım sık görülür.

Sınavda bir cümlede sanatlı anlatım aranıyorsa kişisel beğeniden önce söyleyiş biçimine bakılır: cümle bir şeyi mecazlı yoldan mı veriyor, yoksa düz bir bilgi mi aktarıyor?

Aktarım konusu ayrı bir düzlemdir.

Doğrudan aktarımda başkasına ait söz, temel anlamı ve söyleyiş biçimi korunarak verilir.

Tırnak işareti, iki nokta, “dedi”, “şöyle söyledi” gibi yapılar görülebilir; fakat önemli olan sözün başkasına ait olarak korunmasıdır.

Dolaylı aktarımda ise başkasının sözü konuşanın cümlesi içinde yeniden kurulur.

Kip, kişi, zaman veya söz dizimi değişebilir.

Örneğin birinin “Yarın geleceğim” sözü aynen verilirse doğrudan aktarım olur; “yarın geleceğini söyledi” biçiminde verilirse dolaylı aktarım olur.

Buradaki “doğrudan” sözcüğü anlatımdaki sadelikle değil, sözün aktarılma biçimiyle ilgilidir.

Anlatım özellikleri içinde öznellik ve nesnellik de önemli yer tutar.

Nesnel cümle, doğruluğu ya da yanlışlığı kanıtlanabilir olan cümledir.

Sayı, tarih, ölçü, gözlem, belge, tür, yer, kişi, zaman gibi denetlenebilir unsurlar nesnelliğe yaklaştırır.

Öznel cümlede ise söyleyenin beğenisi, yorumu, kişisel değerlendirmesi veya göreceli bakışı vardır. “Etkileyici”, “güzel”, “başarılı”, “sıkıcı”, “en çarpıcı” gibi ifadeler çoğu kez kişisel yargı taşır.

Burada belirleyici olan cümlenin doğru olup olmaması değil, kanıtlanabilir olup olmamasıdır.

Yanlış bir bilgi bile kanıtlanabilir nitelikteyse nesnel yargı alanına girer.

Cümleler ayrıca içerik, üslup ve biçim açısından değerlendirilebilir.

İçerik, metnin ne anlattığını gösterir.

Bir romanın göçü, aile ilişkilerini, yalnızlığı, çocukluk yıllarını veya toplumsal değişimi ele alması içerikle ilgilidir.

Üslup, metnin bunu nasıl anlattığını gösterir.

Sade, ağır, mizahi, ironik, konuşma diline yakın, süslü, akıcı veya yoğun anlatım üslup değerlendirmesidir.

Biçim ise dış kuruluş ve tür özelliklerini kapsar.

Şiirde ölçü, uyak, nazım biçimi; romanda bölümleme, anlatıcı düzeni, tür; tiyatroda perde ve sahne gibi unsurlar biçimle ilişkilendirilebilir.

Sınavda bu ayrımlar birbirine karıştırılarak tuzak kurulur. “Yazar Anadolu insanının yoksullukla mücadelesini anlatır” cümlesi içerikle ilgilidir; çünkü ne anlatıldığını söyler. “Yazar bu konuyu yalın ve içten bir dille işler” cümlesi üslupla ilgilidir; çünkü anlatma biçimini değerlendirir. “Eser üç bölümden oluşur” veya “şiirde hece ölçüsü kullanılmıştır” cümlesi biçime yöneliktir; çünkü yapısal özelliği bildirir. “Eser çok etkileyicidir” dendiğinde ise öznel değerlendirme vardır.

Aday, cümlenin esere hangi yönden baktığını saptamalıdır.

Anlatım özelliklerine göre cümlelerde birden fazla nitelik aynı anda bulunabilir.

Bir cümle hem nesnel hem sade olabilir; başka bir cümle hem öznel hem sanatlı olabilir.

Doğrudan aktarım yapılan bir cümle aynı zamanda sanatlı bir söz içeriyor olabilir.

Bu nedenle soru kökü hangi özelliği soruyorsa çözüm ona göre yapılır. “Anlatım bakımından” deniyorsa sözün kuruluşu, “aktarım bakımından” deniyorsa başkasının sözünün taşınma biçimi, “kanıtlanabilirlik bakımından” deniyorsa öznel-nesnel ayrımı, “içerik ve üslup” deniyorsa metne bakış yönü incelenir.

Bu konuda güvenli çözüm, cümleyi kavramlara bölerek okumaktır.

Önce cümlede bilgi mi yorum mu var diye bakılır.

Sonra söz sanatı kullanılıp kullanılmadığı değerlendirilir.

Başkasına ait bir söz varsa bunun aynen mi, değiştirilerek mi aktarıldığı kontrol edilir.

Eser veya metin hakkında konuşuluyorsa cümlenin içerik, üslup ya da biçimden hangisine yöneldiği belirlenir.

Böyle bir okuma, kavramların birbirinin yerine geçmesini önler.

KPSS’de anlatım özellikleri soruları ezberden çok dikkatli sınıflandırma ister; doğru cevap, cümlenin söyleyiş görevini en doğru adlandıran seçenektir.

Anlatım özelliklerinde açıklık, duruluk ve yalınlık gibi yakın kavramlar da adayın karşısına çıkabilir.

Açıklık, cümlenin tek ve anlaşılır bir anlam vermesiyle ilgilidir; belirsizlik veya iki anlama gelme açıklığı bozar.

Duruluk, gereksiz sözcük bulunmamasıyla ilişkilidir; anlamı taşımayan fazlalıklar duruluğu zedeler.

Yalınlık ise süsten, ağır sanatlardan ve gereksiz mecaz yoğunluğundan uzak durmaktır.

Bu üç özellik birbirine benzese de aynı değildir.

Bir cümle gereksiz sözcük içermeyebilir ama anlamı belirsizse açık sayılmaz; sade olabilir ama gereksiz tekrar taşıyorsa duru değildir.

Anlatım özellikleri değerlendirilirken cümlenin bağlamı da önemlidir.

Tek başına okunduğunda öznel görünen bir ifade, metinde somut verilerle desteklenmiş bir saptama olabilir; buna karşılık nesnel bilgiyle başlayan bir cümle sonunda kişisel hükme dönebilir. “Roman 1950’lerde geçer ve dönemin ruhunu başarıyla yansıtır” cümlesinde ilk bölüm içerik ve zaman bilgisi verir, ikinci bölüm değerlendirme yapar.

Soru kökü hangi cümlenin nesnel olduğunu soruyorsa bu tür karma yapılar dikkatle elenir.

Üslup sorularında kullanılan sıfatlar da ayrı değerlendirilmelidir. “Sade”, “ağır”, “akıcı”, “konuşma diline yakın”, “imgeli”, “yoğun”, “mizahi” gibi sözler metnin dil ve anlatım yolunu belirtir.

Bu ifadeler bazen yorum içerse de sınavda çoğu zaman üslup yönünü gösterir.

İçerik sorularında ise “anlatır”, “ele alır”, “işler”, “konu edinir”, “değinir” gibi fiiller öne çıkar.

Biçim sorularında “bölüm”, “ölçü”, “uyak”, “tür”, “nazım biçimi”, “anlatıcı” gibi yapısal göstergeler aranır.

Bu ayrımlar öğrenildiğinde anlatım özellikleri soruları daha düzenli çözülür.