Fiillerde Kip Konu Anlatımı

Fiillerde kip, fiilin cümlede zaman veya tasarlama bilgisi kazanmasıdır.

Gel-, yaz-, oku-, bekle- gibi fiil kökleri tek başına eylemi bildirir; fakat bu eylemin ne zaman gerçekleştiğini, kimin tarafından yapıldığını ya da bir istek, emir, gereklilik veya şarta bağlanıp bağlanmadığını tek başına göstermez.

Kip eki geldiğinde fiil artık çekimli bir yargı kurmaya yaklaşır.

Bu yüzden fiilde zaman konusu yalnızca ek ezberi değildir; fiilin aldığı kip ekinin hangi bilgiyi verdiğini ve bu ekin kişi ekiyle nasıl tamamlandığını okumaktır.

Kaynak anlatımında zaman ve kip kavramları akademik olarak bire bir aynı sayılmasa da sınav düzeyinde birlikte ele alınır.

Bu nedenle fiilde zaman veya fiilde kip denildiğinde önce iki büyük başlık düşünülür: haber kipleri ve tasarlama kipleri.

Haber kiplerine bildirme kipleri de denir.

Tasarlama kipleri ise dilek kipleri adıyla da geçer.

Bu ayrım önemlidir, çünkü haber kipleri zamandan haber verirken tasarlama kipleri eylemin gerçekleşmiş zamanını değil, gerçekleşmesi istenen, emredilen, gerekli görülen veya şarta bağlanan yönünü gösterir.

Soruda kip adı isteniyorsa önce fiilin hangi gruba girdiği belirlenir.

Haber kipleri, zaman anlamı taşıyan kiplerdir.

Bu grupta beş temel kip bulunur: bilinen geçmiş zaman, duyulan geçmiş zaman, şimdiki zaman, gelecek zaman ve geniş zaman.

Bilinen geçmiş zaman, konuşanın gerçekleşmiş eylemi bildiği, gördüğü veya ona tanık olduğu bilgisini verir.

Duyulan geçmiş zaman, eylemin geçmişte gerçekleştiğini bildirirken öğrenme, duyma veya sonradan fark etme değerini taşır.

Şimdiki zaman, eylemin içinde bulunulan zamanda sürdüğünü; gelecek zaman, eylemin daha sonra gerçekleşeceğini; geniş zaman ise genel, alışılmış veya süreklilik taşıyan bir zaman bilgisini karşılar.

Haber kiplerinde ekin adı, verdiği bilgiyle ilişkilidir.

Şimdiki zaman eki, fiile içinde bulunulan zaman bilgisini taşır.

Görülen geçmiş zaman eki, geçmişte gerçekleşmiş ve bilinen bir eylem bilgisi verir.

Duyulan geçmiş zaman eki, geçmişlik yanında duyma ya da öğrenme değerini kurar.

Gelecek ve geniş zaman ekleri de aynı biçimde fiile zaman bilgisi ekler.

Bu ekler fiilin yapısını değiştirmez; yapım eki gibi yeni bir sözcük türetmez.

Hepsi fiil çekim eki olarak değerlendirilir ve eklendikleri fiile kendi zaman bilgisini aktarır.

Bu nedenle çekimli fiilde ekin biçimi kadar verdiği bilgi de okunur.

Tasarlama kipleri, zaman anlamı taşımayan kiplerdir.

Kaynakta bunlar istek kipi, emir kipi, gereklilik kipi ve şart kipi olarak sıralanır.

Bu kiplerde eylem gerçekleşmiş bir zaman çizgisine yerleştirilmez; daha çok yapılması istenen, buyurulan, gerekli görülen veya başka bir duruma bağlanan bir hareket olarak kurulur.

İstek kipinde konuşanın yönelişi ya da arzusu, emir kipinde muhataba yönelen buyurma veya yönlendirme, gereklilik kipinde yapılması gerekli görülen davranış, şart kipinde ise eylemin bir koşula bağlılığı öne çıkar.

Bu yüzden tasarlama kiplerinde temel soru eylemin ne zaman olduğu değil, hangi tutumla kurulduğudur.

Bu ayrımı kurarken haber kipleri için zaman sözcüğünün, tasarlama kipleri için kip sözcüğünün kullanılmasının nedeni de budur.

Haber kiplerinde geçmiş, şimdi, gelecek veya geniş zaman bilgisi vardır.

Tasarlama kiplerinde ise eylem henüz gerçekleşmemiş olabilir; gerçekleşmesi bir isteğe, emre, gerekliliğe ya da şarta bağlıdır.

Örneğin gereklilik kipinde temel bilgi eylemin yapılmış olması değil, yapılmasının gerekli görülmesidir.

Şart kipinde temel bilgi zaman değil, bir yargının başka bir koşula bağlanmasıdır.

Bu yüzden seçeneklerde haber kipi ile dilek kipi karşılaştırılıyorsa önce ekin zaman mı tasarlama mı bildirdiği sorulur.

Fiilde zaman denildiğinde ikinci büyük ayrım basit zaman ve birleşik zamandır.

Basit zamanlı fiil, yalnızca tek bir kip ekiyle çekimlenmiş fiildir.

Bir fiilde geçmiş zaman, şimdiki zaman, gelecek zaman, geniş zaman, istek, emir, gereklilik veya şart eklerinden biri bulunuyor ve bunun üzerine ek fiil gelmiyorsa yapı basit zamanlıdır.

Kişi eki alması bu durumu değiştirmez.

Çünkü kişi eki kip eki değildir; fiilin kim tarafından gerçekleştirildiğini gösterir.

Bir sözcükte birden çok ek bulunması, o fiili otomatik olarak birleşik zamanlı yapmaz.

Basit zamanlı fiilde tek kip değeri vardır; diğer ekler bu değeri tamamlayabilir ama ikinci zaman kurmaz.

Kişi ekleri, fiil çekiminde kip eklerinden ayrı okunur.

Fiil çekim ekleri temelde kip veya zaman ekleri ile kişi, yani şahıs eklerinden oluşur.

Kip eki eylemin hangi zaman veya tasarlama değeriyle kurulduğunu bildirir; kişi eki ise eylemin öznesi hakkında bilgi verir.

Konuşan, dinleyen ve hakkında konuşulan kişi tekil veya çoğul olabilir.

Bu nedenle çekimli fiilde hem kip bilgisi hem kişi bilgisi bulunur.

Çözüm yapılırken önce fiilin kökü veya gövdesi, sonra kip eki, sonra kişi eki ayırt edilir.

Böyle yapıldığında kişi ekinin kip sanılması önlenir.

Birleşik zamanlı fiil, tek kip eki almış bir fiilin üzerine idi, imiş veya ise getirilmesiyle oluşur.

Kaynakta bu ayrım açık biçimde verilir: Fiil yalnızca tek kip ekiyle çekimlenmişse basit zamanlıdır; bu kipli yapının üzerine idi, imiş veya ise eklenirse birleşik zamanlı fiil ortaya çıkar.

Bu yapılar ek fiille ilgilidir.

Örneğin şimdiki zamanlı bir fiilin üzerine idi geldiğinde hikaye değeri, gelecek zamanlı bir fiilin üzerine imiş geldiğinde rivayet değeri, kipli bir yapının üzerine ise geldiğinde şart değeri kurulabilir.

Önemli olan, birleşik zaman için ikinci bir kip ezberi değil, kipli fiile ek fiil unsurunun eklenmesidir.

Bu nedenle uzun görünen her çekim birleşik zaman değildir.

Olumsuzluk eki fiilin anlamını olumsuz yapar, fakat kip eki sayılmaz.

Soru eki de yargıyı soru biçimine sokar; basit zamanı birleşik zamana çevirmez.

Kişi eki zaten yalnızca özne bilgisini verir.

Bir fiilin birleşik zamanlı sayılması için idi, imiş veya ise unsurlarından biriyle genişletilmiş olması gerekir.