Çatı Uyuşmazlığı Konu Anlatımı

Çatı uyuşmazlığı, cümledeki yüklemlerin özne ve nesneyle kurduğu fiil ilişkilerinin birbirine uymamasıdır.

Fiilde çatı, fiilin üzerine gelen eklerle ve fiilin anlam düzeniyle yüklemin öznesine veya nesnesine göre nasıl davrandığını gösterir.

Bu özellik yalnız fiil yüklemlerinde aranır.

Yüklemi isim olan cümlede çatı değerlendirmesi yapmak doğru değildir; çünkü çatı, hareket, iş, oluş ya da durum bildiren fiilin özne ve nesneyle ilişkisine dayanır.

Bu temel sınır bilinmezse öğrenci, çatı uyuşmazlığı olmayan cümlelerde yanlışlık arayabilir.

Çatı iki ana yönden incelenir.

Öznesine göre çatıda fiilin işi yapanla ilişkisi önemlidir.

Etken yapıda işi yapan özne açık ya da gizli biçimde vardır.

Edilgen yapıda işi yapan geri çekilir; işten etkilenen öğe sözde özne konumuna gelebilir.

Dönüşlü yapıda özne işi yapar ve işten yine kendisi etkilenir.

İşteş yapıda iş karşılıklı ya da birlikte yapılır.

Nesnesine göre çatıda ise fiilin nesne alıp almaması ve nesne alma gücünün değişmesi incelenir.

Geçişli fiil nesne alabilir, geçişsiz fiil alamaz; oldurgan ve ettirgen yapılar fiilin nesne ve yaptırma ilişkisini değiştirebilir.

Çatı uyuşmazlığı çoğu zaman tek yüklemli cümlede değil, sıralı veya bağlı cümlede ortaya çıkar.

Cümlenin bir bölümünde özne işi yapan konumundadır; diğer bölümde edilgen bir yüklemle sözde özne konumuna zorlanır.

Aynı ortak özne hem yapan hem yapılan işten etkilenen gibi kullanıldığında yapı bozulur.

Örneğin bir yargı “kurul inceledi” mantığıyla etken kurulurken yanındaki yargı “rapor hazırlandı” gibi edilgen kurulursa, ortak özne ikisine aynı görevle bağlanamaz.

Cümle anlamca tahmin edilebilir, fakat çatı düzeni tutarlı değildir.

Benzer sorun nesnesine göre çatıda da görülebilir.

Bir yüklem geçişli olduğu için nesne isterken, diğeri geçişsiz düzenle kurulmuş olabilir; ortak nesne bu iki yükleme aynı biçimde bağlanamaz.

Ya da ettirgen bir fiille doğrudan işi yapanın ilişkisi değişmişken yanındaki yüklem etken düzende ortak özneye bağlanır.

Bu tür yapılarda yalnız ekleri saymak yeterli değildir.

Fiilin cümlede kimi yapan, kimi etkilenen, kimi yaptıran konumuna yerleştirdiği anlaşılmalıdır.

Çatı uyuşmazlığı, ek benzerliği değil görev tutarlılığı meselesidir.

Bu konunun önemli bir koşulu, çatı aranacak yüklemin fiil olmasıdır.

İsim soylu yüklemler ek fiille yargı bildirebilir, fakat fiilde çatı başlığı altında değerlendirilmez.

Bu nedenle seçeneklerde yüklemin türü ilk kontrol noktasıdır.

Eğer cümlede yüklem ad veya ad grubuysa çatı uyuşmazlığı yerine başka anlatım bozukluğu ihtimalleri araştırılır.

Fiil yüklem varsa ikinci aşamada yüklemin etken mi edilgen mi olduğu, nesne alıp almadığı ve öznenin iş karşısındaki konumu incelenir.

Bu sıra, yanlış teşhisi azaltır.

Çatı uyuşmazlığını özne-yüklem uyuşmazlığıyla karıştırmamak gerekir.

Özne-yüklem uyuşmazlığında kişi, tekillik-çoğulluk veya anlamca özne-yüklem ilişkisi bozulabilir.

Çatı uyuşmazlığında ise sorun öznenin fiilin çatısı içindeki rolüdür.

Özne bir yüklemde işi yapan, diğerinde edilgen yapının sözde öznesi olarak kullanılıyorsa kişi eki doğru olsa bile anlatım bozulur.

Nesne eksikliğiyle de karıştırılabilir; çünkü geçişli-geçişsiz ayrımı nesneyle ilgilidir.

Ancak çatı uyuşmazlığında ana mesele, yüklemlerin aynı ortak öğeleri farklı çatı görevlerine zorlamasıdır.

Düzeltme işlemi, cümledeki çatıları birbirine uyumlu hâle getirmeye dayanır.

Birinci yol, bütün yüklemleri etken düzende kurarak işi yapan özneyi açık göstermektir.

İkinci yol, edilgen yapı korunacaksa etken yüklemi de uygun biçimde dönüştürmek ya da ortak özne kullanımını kaldırmaktır.

Üçüncü yol, iki yargıyı ayırarak her birine kendi öznesini ve tamamlayıcılarını vermektir.

Nesneye göre çatı sorunlarında ise geçişli yüklemin nesnesi açıkça verilmelidir veya geçişsiz yüklemle ortak nesne ilişkisi kurulmasından vazgeçilmelidir.

Düzeltme sonrası her yüklem, özne ve nesneyle aynı mantık düzeyinde ilişki kurmalıdır.

Sınav tuzakları özellikle edilgen eklerin gözden kaçması ve ortak özne varsayımı üzerinden gelir.

Öğrenci cümlenin anlamını zihninde tamamladığında bozukluk görünmeyebilir; fakat yüklemler tek tek incelendiğinde biri “kim yaptı” sorusuna açık cevap verirken diğeri işi yapanı gizler.

Bir başka tuzak, çatı eki bulunan her fiili uyumsuz sanmaktır.

Bir cümlede edilgen, dönüşlü veya işteş fiil bulunması tek başına hata değildir; hata, bu fiillerin aynı ortak özne veya nesneyle uyumsuz ilişkiye sokulmasıdır.

Aynı şekilde geçişsiz fiil içeren her cümle sorunlu değildir; sorun geçişsiz fiile nesne ortak etmek ya da geçişli fiilin nesnesini yok saymaktır.

Çatı uyuşmazlığını sağlam çözmek için yöntem nettir.

Önce yüklemler bulunur ve fiil olup olmadıkları belirlenir.

Sonra her fiilde işi yapan, işten etkilenen ve varsa nesne ayrı ayrı gösterilir.

Etken-edilgen, dönüşlü-işteş, geçişli-geçişsiz değerler cümlenin tamamında karşılaştırılır.

Ortak özne ya da ortak nesne bütün yüklemlerle aynı çatı görevini sürdürebiliyorsa uyuşmazlık yoktur.

Bir öğe bir yüklemde yapan, diğerinde yapılan işten etkilenen konumuna geçiyor ya da nesne ilişkisi bir yüklemde mümkünken diğerinde mümkün olmuyorsa cümle çatı bakımından bozulmuştur.

Fiilimsi bulunan cümlelerde çatı uyuşmazlığı daha örtülü hâle gelebilir.

Ana yüklem etken kurulmuşken zarf-fiil veya sıfat-fiil grubu edilgen anlam taşıyabilir; bu iki yapı aynı özneye bağlanıyorsa öznenin rolü karışabilir.

Fiilimsiler çekimli yüklem değildir, ancak fiil anlamı taşıdıkları için yapan, etkilenen ve nesne ilişkisi kurabilir.

Bu nedenle uzun cümlelerde yalnız sonda yer alan yükleme bakmak yeterli değildir.

Yan yargıların çatı değeri de ana yargıyla uyumlu olmalıdır.

Edilgenlik bu başlığın en görünür fakat tek ölçüt olmayan tarafıdır.

Edilgen fiil cümlede doğru kullanılabilir; hatta işi yapan bilinmiyor, önemsenmiyor veya özellikle geri planda bırakılıyorsa edilgenlik doğal bir tercihtir.

Sorun, aynı cümlede edilgen yargının etken yargıyla ortak özneye bağlanması ve öznenin iki farklı görev üstlenmeye zorlanmasıdır.

Bu durumda düzeltme, edilgenliği tamamen yasaklamak değil, edilgen ve etken yargıların özne ilişkisini ayrı ayrı kurmaktır.

Gerektiğinde işi yapan unsur açıkça eklenir veya cümle edilgen düzene bütünüyle uyarlanır.

Dönüşlü ve işteş yapılarda da görev tutarlılığı aranır.

Dönüşlü fiilde özne işi yapar ve etkisini kendi üzerinde görür; işteş fiilde ise iş karşılıklı ya da birlikte gerçekleşir.

Bu çatılar etken yapıya benzeyebilir, fakat öznenin eylemle ilişkisi farklıdır.

Bir yüklem dönüşlü, diğeri sıradan etken kurulmuşsa ortak özne çoğu zaman sorun oluşturmaz; ancak ikinci yüklem öznenin rolünü başka yöne çekiyorsa uyuşmazlık doğabilir.

İşteş yapılarda da tekil bir özneyle karşılıklılık anlamı kurulmaya çalışıldığında anlatım bozulabilir.

Her durumda ölçüt, fiilin istediği özne rolünün cümlede gerçekten karşılanmasıdır.

Nesnesine göre çatı incelenirken geçişli-geçişsiz ayrımı dikkatle yapılmalıdır.

Geçişli fiil nesne alabilir; geçişsiz fiil nesne alamaz.

Oldurgan yapı geçişsiz bir fiile nesne alabilme gücü kazandırabilir; ettirgen yapı ise işi başkasına yaptırma ilişkisi kurar.

Bu değişiklikler cümlenin öğe düzenini etkiler.

Bir yüklem ettirgen anlamla “birine bir işi yaptırma” ilişkisi taşırken yanındaki yüklem aynı özneyi doğrudan yapan gibi kullanıyorsa anlatım karışabilir.

Düzeltme, yaptıran, yapan ve etkilenen rollerini açıkça ayırmalıdır.

Çatı uyuşmazlığı sorularında işlem sırası hata payını azaltır.

Önce yüklemin türü bulunur; isim yüklemse çatı aranmaz.

Fiil yüklem varsa çatı eki veya anlam değeri belirlenir.

Ardından özne ve nesne konumları gösterilir.

Daha sonra cümlede ortak kullanılan öğeler tespit edilir.

Ortak özne her yüklemde yapan mı, sözde özne mi, kendi üzerinde etkilenmiş kişi mi, karşılıklı eylemin tarafı mı?