Emir Cümleleri Konu Anlatımı

Emir cümlesinin cümle çeşitleri içindeki yeri, önce “anlamına göre cümleler” başlığını doğru anlamaktan geçer.

Bir cümle anlamına göre incelenirken onun olumlu mu, olumsuz mu, soru mu, ünlem mi olduğu belirlenir; ayrıca yüklemin aldığı kipin cümleye kattığı anlam da dikkate alınabilir.

Bu çerçevede emir cümlesi, yüklemi emir kipinde kurulan ve karşıdakinden bir davranış bekleyen cümledir. “Valizleri odaya çıkartın.” dendiğinde cümle bir olayın gerçekleştiğini haber vermez; valizlerin odaya çıkarılması yönünde bir buyurma, yöneltme ya da yaptırma anlamı taşır.

Bu nedenle emir cümlelerinde asıl ayırt edici nokta, yüklemin fiil olması ve fiilin emir kipiyle çekimlenmesidir.

Emir kipinin temel özelliği ek almadan kurulmasıdır.

Haber kiplerinde zaman ekleri açıkça görülür: geçmiş zaman, şimdiki zaman, gelecek zaman veya geniş zaman ekleri fiilin zamanını bildirir.

Dilek kiplerinde ise gereklilik “-malı, -meli”, istek “-e, -a”, dilek-şart “-sa, -se” ekleriyle yapılır.

Emir kipinde bu tür bir kip eki yoktur.

Kaynakta verilen “gel” dizisi bunu açık biçimde gösterir: birinci tekil kişi için emir biçimi yoktur, ikinci tekil kişi “gel” biçimindedir; üçüncü tekil kişi “gelsin”, ikinci çoğul kişi “gelin” ya da “geliniz”, üçüncü çoğul kişi “gelsinler” biçimini alır.

Birinci çoğul kişi için de emir biçimi gösterilmez.

Bu eksiklik rastlantı değildir; emir, dil bilgisinde kişinin kendisine değil, genellikle başka bir kişiye veya kişilere yönelttiği bir eylem istemi olarak görünür.

Bu konu, kip bilgisiyle cümle türü bilgisinin kesiştiği bir noktadadır. “Gel.” dediğimizde tek sözcüklü bir cümle kurabiliriz; çünkü çekimli fiil tek başına yüklem olabilir. “Defterlerinizi kapatın.” dediğimizde yüklem yine emir kipindedir, fakat cümleye belirtili nesne de eklenmiştir. “Yarın erkenden gelin.” cümlesinde zaman bildiren sözler bulunmasına rağmen cümlenin emir cümlesi olmasını sağlayan unsur “gelin” yüklemidir.

Demek ki emir cümlesini belirlerken cümlenin uzunluğuna, kaç öge içerdiğine veya yüklemden önce hangi sözcüklerin geldiğine değil, yüklemin kipine bakılır.

Emir cümleleri olumlu ya da olumsuz biçimde kurulabilir. “Kapıyı kapatın.” olumlu bir emir cümlesidir; yapılması istenen iş kapıyı kapatmaktır. “Kapıyı kapatmayın.” cümlesinde ise yüklem olumsuzluk eki almıştır; burada istenen davranış, kapıyı kapatma işinin yapılmamasıdır.

Kaynak, olumsuz cümlelerin fiil yüklemlerinde “-ma, -me, -maz, -mez” ekleriyle kurulabildiğini belirtir.

Emir kipindeki olumsuzlukta bu bilgi “yapma, gitme, konuşmayın” gibi kullanımları anlamaya yardım eder.

Cümle emir anlamını korur; değişen şey, emredilen davranışın yapılması değil yapılmamasıdır.

Emir cümlesini istek ve gereklilik cümlelerinden ayırmak özellikle önemlidir. “Bu akşam yemeği dışarıda yiyelim.” cümlesinde yüklem istek kipindedir; konuşan kişi bir eylemi birlikte gerçekleştirme isteği bildirir. “Yarın erkenden uyanmalıyım.” cümlesinde yüklem gereklilik kipindedir; yapılması gereken bir davranış anlatılır. “Valizleri odaya çıkartın.” cümlesinde ise yüklem emir kipindedir ve iş doğrudan karşı tarafa yöneltilir.

Bu üç cümle de henüz gerçekleşmemiş bir davranışla ilgilidir, fakat kipleri farklı olduğu için cümlelerin anlam değeri de farklıdır.

Emir cümlesi, gerçekleşmesi beklenen işi bir yükümlülük gibi anlatmaktan çok, yapılması istenen eylemi doğrudan bildirir.

Emir cümlesi ile ünlem cümlesi de birbirine karıştırılmamalıdır.

Ünlem cümlesi bir duyguyu, coşkuyu veya heyecanı dile getirir; “Tüh, nasıl unuttum!” ya da “İmdat, kurtaran yok mu!” gibi cümlelerde duygu belirgindir.

Emir cümlesinde duygu bulunabilir, fakat cümlenin türünü belirleyen şey duygu değil yüklemin emir kipiyle kurulmasıdır. “Sakın geç kalmayın!” cümlesinde uyarı tonu güçlüdür; buna rağmen yüklem karşı tarafa yöneltilmiş bir davranış istediği için emir cümlesi niteliği taşır.

Bir cümlede ünlem işareti bulunması tek başına emir cümlesi olduğu anlamına gelmez; aynı şekilde emir cümlesi her zaman ünlem işaretiyle bitmek zorunda değildir.

Cümlede yüklemin yeri de emir cümlesinin adlandırılmasını değiştirmez.

Yüklemi sonda bulunan cümleler kurallı, yüklemi sonda bulunmayan cümleler devrik cümledir. “Defterlerinizi şimdi açın.” kurallı bir emir cümlesidir; “Açın defterlerinizi şimdi.” ise devrik kuruluşlu bir emir cümlesidir.

Her iki cümlede de emir anlamını taşıyan çekimli fiil “açın”dır.

Bu nedenle bir cümleyi yalnızca anlamına göre değil, yükleminin yerine göre de adlandırmak mümkündür.

Aynı cümle hem emir cümlesi hem kurallı ya da devrik cümle olabilir; çünkü bu sınıflandırmalar cümlenin farklı özelliklerine bakar.

Emir cümlesini çözümlemenin sağlam yolu, önce yüklemi bulmak, sonra yüklemin fiil olup olmadığını ve hangi kipte çekimlendiğini belirlemektir.